Bacillus, Lactobacillus, Nitrosomonas, vi khuẩn quang hợp: vi sinh nào cho ao tôm?
Vi sinh cho ao tôm: Bacillus phân hủy hữu cơ, Lactobacillus hỗ trợ ruột, Nitrosomonas, Nitrobacter xử lý NH3, NO2, vi khuẩn quang hợp xử lý H2S. Cách chọn.

Nội dung bài viết
Trên thị trường có hàng trăm chế phẩm vi sinh, nhãn nào cũng ghi "xử lý nước, đáy, khí độc". Nhưng mỗi nhóm vi khuẩn chỉ giỏi một vài việc, và dùng sai nhóm thì tốn tiền mà ao không cải thiện. Bài này giúp bà con hiểu chức năng của từng nhóm vi sinh thường gặp và cách chọn đúng nhóm cho đúng vấn đề. Kỹ thuật ủ, tạt vi sinh có ở bài cách ủ và sử dụng vi sinh; phân biệt men đường ruột và vi sinh xử lý nước có ở bài men vi sinh cho tôm.
Ao tôm vốn đã đầy vi khuẩn
Giáo sư Claude E. Boyd (Global Seafood Alliance, 2019) ước tính một ao nuôi 1 ha có thể chứa từ 1 tấn vi khuẩn (tính theo trọng lượng khô) trở lên. Chúng tập trung nhiều nhất trên mùn bã hữu cơ ở đáy ao. Vi khuẩn làm hầu hết việc "dọn dẹp" trong ao: phân hủy chất hữu cơ, chuyển hóa đạm, lưu huỳnh, sắt.
Vì vậy chế phẩm vi sinh không tạo ra một hệ vi khuẩn từ con số không, mà bổ sung thêm các chủng có lợi để chúng chiếm ưu thế, cạnh tranh với vi khuẩn có hại. Mayer và cộng sự (Global Seafood Alliance, 2011) liệt kê nhiều nhóm vi khuẩn có lợi đang được dùng trong nuôi trồng thủy sản, trong đó có Bacillus, Lactobacillus, Nitrosomonas, Nitrobacter và vi khuẩn quang hợp.
Bốn nhóm vi sinh thường gặp và chức năng
| Nhóm | Dùng ở đâu | Việc chính |
|---|---|---|
| Bacillus | Tạt ao, có khi trộn thức ăn | Phân hủy chất hữu cơ: thức ăn dư, phân, xác tảo |
| Lactobacillus (vi khuẩn lactic) | Chủ yếu trộn thức ăn | Hỗ trợ đường ruột, cạnh tranh với vi khuẩn có hại |
| Nitrosomonas, Nitrobacter (vi khuẩn nitrat hóa) | Tạt ao | Chuyển NH₃ thành NO₂, rồi NO₂ thành NO₃ ít độc |
| Vi khuẩn quang hợp (vi khuẩn tía: Rhodobacter, Rhodopseudomonas) | Tạt ao | Xử lý sulfide (H₂S) và chất hữu cơ |
Bacillus: "đội dọn đáy"
Bacillus phân hủy chất hữu cơ thành các chất đơn giản. Newman (Global Seafood Alliance, 2015) cho rằng chế phẩm có tiềm năng nhất là nhóm Bacillus tạo bào tử: dạng bào tử bền, chịu được bảo quản lâu ở nhiệt độ cao trong kho, trong khi nhiều loại vi khuẩn khác ở dạng sống có hạn dùng ngắn. Quy trình nuôi tôm thẻ thâm canh 3 giai đoạn của Khuyến nông Quốc gia dùng chế phẩm gồm Bacillus subtilis, B. licheniformis, B. megaterium, B. polymyxa để ủ với mật đường, cám gạo tạo biofloc.
Phù hợp khi: đáy dơ, nhiều mùn bã, nước nhiều nhớt, bọt, sau đợt tảo tàn.
Lactobacillus: "đội giữ ruột"
Mayer và cộng sự (2011) giải thích lợi khuẩn trong ruột hỗ trợ tôm bằng cách cạnh tranh chỗ bám và dinh dưỡng với vi khuẩn gây bệnh, làm giảm pH trong ruột nhờ tạo acid lactic, tiết chất ức chế vi khuẩn có hại và kích thích miễn dịch. Trong thí nghiệm được nhóm tác giả dẫn, tôm ăn thức ăn có chế phẩm lợi khuẩn có tổng Vibrio trong gan tụy giảm rõ so với lô đối chứng sau 6 tuần.
Phù hợp khi: tôm phân lỏng, ruột trống, sau đợt dùng thuốc, giai đoạn hay gặp bệnh đường ruột (xem tôm trống ruột, đứt khúc ruột).
Nitrosomonas, Nitrobacter: "đội xử lý NH₃, NO₂"
Boyd (2019) mô tả quá trình nitrat hóa: Nitrosomonas oxy hóa amoniac thành nitrit, Nitrobacter oxy hóa nitrit thành nitrat. Quá trình này giảm tích tụ NH₃ độc, nhưng tiêu thụ oxy và làm giảm độ kiềm, hạ pH. Vì vậy ao có vi khuẩn nitrat hóa hoạt động mạnh cần quạt đủ và theo dõi, bổ sung kiềm. Chi tiết chu trình có ở bài NH3 và NO2 trong ao bạt.
Phù hợp khi: NH₃, NO₂ tăng, ao mới thả chưa ổn định hệ vi sinh, ao bạt mật độ cao.
Vi khuẩn quang hợp: "đội xử lý H₂S"
Nhóm nghiên cứu ở Quảng Trị và Đại học Huế (Lê Thị Kim Chi và cộng sự, 2026) phân lập vi khuẩn tía quang hợp từ nước và bùn ao tôm. Trong điều kiện nuôi cấy phòng thí nghiệm sau 7 ngày, hai chủng Cereibacter sp. và Rhodobacter sp. loại bỏ được khoảng 86 đến 89% sulfide; hai chủng Rhodopseudomonas loại bỏ khoảng 56 đến 59% chất hữu cơ. Đây là kết quả trong ống nghiệm, hiệu quả ngoài ao còn tùy điều kiện từng ao.
Phù hợp khi: đáy có mùi trứng thối, H₂S cao, ao nhiều bùn đen (xem bùn đáy ao tôm).
Quy trình Grofarm được Cục Thủy sản công nhận (2024) cũng khuyến cáo dùng vi sinh nhóm Bacillus, Lactobacillus, Rhodopseudomonas theo hướng dẫn nhà sản xuất khi amoniac, nitrit vượt ngưỡng tối ưu.
Cách chọn chế phẩm vi sinh
Mayer và cộng sự (2011) cho rằng hiệu quả của vi sinh phụ thuộc vào chủng, mật độ và cách dùng; kết quả kém thường do sản phẩm kém chất lượng hoặc dùng sai cách. Khi chọn, bà con nên xem:
- Đúng nhóm cho đúng vấn đề: đáy dơ chọn Bacillus; đường ruột chọn lợi khuẩn trộn ăn; NH₃, NO₂ cao chọn nhóm có vi khuẩn nitrat hóa; H₂S chọn nhóm có vi khuẩn quang hợp.
- Thành phần, mật độ ghi rõ trên nhãn: tên chủng và số lượng vi khuẩn (CFU). Nhóm tác giả lưu ý mật độ dưới 10⁸ CFU là một trong các lý do khiến hiệu quả kém.
- Nguồn gốc rõ ràng, được phép lưu hành, còn hạn dùng, bảo quản đúng cách.
- Phù hợp điều kiện ao: độ mặn, pH, oxy.
Dùng vi sinh để phát huy hiệu quả
- Đủ oxy: phần lớn vi khuẩn có lợi trong nước, đáy cần oxy; tạt vi sinh nên chạy quạt.
- Không dùng chung ngày với hóa chất sát trùng; sau khi sát trùng, chờ hết tác dụng rồi mới cấy lại.
- Dùng định kỳ, đều đặn thay vì chỉ dùng khi ao đã có sự cố.
- Vi sinh không thay được quản lý: Newman (2015) nhấn mạnh hiện chưa có nhiều bằng chứng chắc chắn rằng mọi chế phẩm đều giảm được Vibrio; vi sinh phải đi cùng cho ăn đúng, đáy sạch, oxy đủ.
Sản phẩm Noben hỗ trợ (liều theo nhãn):
- PROTICBEST: vi sinh làm sạch đáy, sạch nước, phân hủy chất thải hữu cơ, thức ăn dư, xác tảo và khí độc ở đáy ao.
- NB-BIOPOND: phân hủy chất thải, mùn bã, khí độc tích tụ ở đáy; tăng oxy hòa tan.
- BIO BOOK: xử lý đáy ao, làm sạch nhớt, váng bọt, ổn định hệ vi sinh.
- AQUALAC FS: bổ sung lợi khuẩn vào thức ăn, cải thiện đường ruột, hỗ trợ tiêu hóa.
- US LACTO: hỗ trợ tiêu hóa, hỗ trợ ngăn ngừa bệnh đường ruột, làm to đường ruột.
Cần chọn đúng sản phẩm cho tình trạng ao, bà con gọi/Zalo 0934 246 420 để kỹ thuật viên Noben tư vấn.
Nguồn tham khảo
- What is the role of bacteria in aquaculture ponds? – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2019
- Do probiotics work in aquaculture? Strains, concentrations and management are important factors – Global Seafood Alliance (E. Mayer và cộng sự), 2011
- Vibrio control in shrimp farming, Part 2 – Global Seafood Alliance (S. G. Newman), 2015
- Phân lập, tuyển chọn vi khuẩn tía quang hợp có khả năng xử lý sulfide và chất hữu cơ – Tạp chí Khoa học Đại học Huế (Lê Thị Kim Chi và cộng sự), 2026
- Công nghệ nuôi tôm thẻ chân trắng thâm canh 3 giai đoạn, giảm chất thải – Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, 2020
- Giải pháp tối ưu dinh dưỡng nuôi tôm thẻ chân trắng thâm canh theo quy trình Grofarm (Phụ lục tiến bộ kỹ thuật kèm Quyết định của Cục Thủy sản) – Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, 2024
Câu hỏi thường gặp
Bacillus và Lactobacillus khác nhau thế nào?
Bacillus chủ yếu dùng để phân hủy chất hữu cơ trong nước và đáy ao. Lactobacillus chủ yếu dùng trộn thức ăn để hỗ trợ đường ruột tôm. Hai nhóm bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.
Ao bị NO₂ cao nên dùng vi sinh gì?
Nên chọn chế phẩm có vi khuẩn nitrat hóa (Nitrosomonas, Nitrobacter), đồng thời chạy quạt đủ và kiểm tra độ kiềm, vì quá trình nitrat hóa tiêu thụ oxy và làm giảm kiềm.
Vi khuẩn quang hợp có cần ánh sáng không?
Vi khuẩn tía quang hợp có thể dùng ánh sáng để tạo năng lượng, nhưng nhiều chủng cũng sinh trưởng được trong điều kiện ít oxy như gần đáy ao. Hiệu quả thực tế còn phụ thuộc chủng, liều và điều kiện ao.
Vừa diệt khuẩn xong có tạt vi sinh được không?
Không nên tạt ngay. Chất sát trùng sẽ diệt luôn vi sinh vừa tạt. Chờ chất sát trùng hết tác dụng theo hướng dẫn trên nhãn rồi mới cấy vi sinh.