Nhà máy đạt ISO 9001:2015 tại Củ Chi. Kỹ thuật viên tư vấn miễn phí cho từng ao.

Môi trường ao

Bùn đáy ao tôm: chất hữu cơ tích tụ, mối liên hệ với khí độc và cách quản lý đáy

Bùn đáy ao tôm hình thành từ thức ăn dư, phân, xác tảo; thiếu oxy sẽ sinh H2S. Cách nhận biết đáy xấu, xi phông, phơi đáy, dùng vi sinh quản lý đáy ao.

Bùn đáy ao tôm: chất hữu cơ tích tụ, mối liên hệ với khí độc và cách quản lý đáy
Nội dung bài viết
  1. Bùn đáy từ đâu ra?
  2. Vì sao chất hữu cơ dưới đáy sinh ra khí độc?
  3. Nhận biết đáy ao đang xấu
  4. Quản lý đáy trong vụ nuôi
  5. Quản lý đáy giữa hai vụ
  6. Sản phẩm Noben hỗ trợ
  7. Nguồn tham khảo
  8. Câu hỏi thường gặp

Tôm thẻ sống và kiếm ăn ở đáy, nên đáy ao chính là "nhà" của tôm. Nước có thể trông trong, đẹp mà đáy bên dưới đã đen, hôi, sinh khí độc. Bài này giúp bà con hiểu bùn đáy hình thành thế nào, vì sao chất hữu cơ dưới đáy sinh ra khí độc và cách quản lý đáy trong vụ và giữa hai vụ. Cách xử lý khi khí độc đã tăng cao có ở bài xử lý khí độc NH3, NO2, H2S.

Bùn đáy từ đâu ra?

Giáo sư Claude E. Boyd (Global Seafood Alliance, 2004) giải thích: các hạt đất và chất hữu cơ không nổi, không tan, đặc biệt là thức ăn dư, phân tôm và xác sinh vật, sẽ lắng xuống đáy. Ao mới thường ít chất hữu cơ vì lớp đất mặt bị bóc khi đào ao; qua quá trình nuôi, chất hữu cơ dưới đáy tăng dần.

Phần lớn chất hữu cơ đến từ thức ăn. Boyd (Global Seafood Alliance, 2004, bài về thức ăn và chất lượng nước) cho biết tôm gặm nhấm viên thức ăn và có thể tới 40% thức ăn không được tôm ăn trực tiếp; trong phần đã ăn, khoảng 70 đến 80% được hấp thu, phần còn lại thành phân. Ví dụ ông đưa ra: với 2 tấn thức ăn tạo 1 tấn tôm thẻ, tôm thu hoạch chỉ giữ khoảng 12,2% carbon, 25,8% đạm và 14,2% lân có trong thức ăn; phần còn lại đi vào nước và đáy ao.

Nghiên cứu của Viện Khoa học Thủy sản Việt Nam tại Ninh Bình (Nguyễn Đức Bình và cộng sự, 2026) đo lượng trầm tích ở ba mô hình nuôi tôm thẻ:

Mô hình Mật độ Tổng trầm tích Carbon hữu cơ cuối vụ
Siêu thâm canh A 219 con/m² khoảng 175 tấn/ha/vụ 4,00%
Siêu thâm canh B 167 con/m² khoảng 161 tấn/ha/vụ 3,65%
Thâm canh C 92 con/m² khoảng 131 tấn/ha/vụ 2,24%

Nhóm tác giả kết luận chất hữu cơ, đạm, lân trong trầm tích tăng dần theo thời gian nuôi và tỷ lệ thuận với mật độ nuôi. Nuôi càng dày, quản lý đáy càng phải chặt.

Vì sao chất hữu cơ dưới đáy sinh ra khí độc?

Đáy ao nhanh chóng thiếu oxy

Boyd (2004) giải thích: chất hữu cơ mới lắng (thức ăn dư, phân, xác tảo) phần lớn là loại dễ phân hủy, và chính phần này gây ra nhu cầu oxy của đáy. Vi khuẩn phân hủy dùng oxy nhanh hơn tốc độ oxy thấm xuống, nên thường chỉ vài milimét bên dưới mặt bùn đã không còn oxy. Một lượng nhỏ chất hữu cơ dễ phân hủy, như thức ăn dư tích tụ, cũng đủ làm mặt đáy yếm khí, kể cả ở ao mới.

Chuỗi phân hủy yếm khí

Khi hết oxy, vi khuẩn chuyển sang "lấy oxy" từ các hợp chất khác theo thứ tự (Boyd, 2004):

  1. Lấy oxy từ nitrat, nitrit (khử nitrat);
  2. Lấy oxy từ hợp chất sắt, mangan, tạo sắt hóa trị hai làm bùn có màu đen;
  3. Lấy oxy từ sulfate, tạo ra sulfide, nhận biết bằng mùi trứng thối của H₂S;
  4. Cuối cùng tạo khí methane.

Boyd (2004) lưu ý nhiều chất thải sinh ra trong bùn yếm khí, đặc biệt là H₂S, độc với tôm và có thể đi vào nước nếu mặt đáy không còn lớp oxy ngăn lại.

H₂S: khí độc đáng sợ nhất từ đáy

Boyd (Global Seafood Alliance, 2007) cho biết H₂S cực độc với tôm cá. Ao nước lợ, nước mặn dễ có H₂S cao hơn ao nước ngọt vì nước mặn chứa nhiều sulfate (nước biển khoảng 2.700 mg/L). Tỷ lệ phần H₂S độc trong tổng sulfide phụ thuộc mạnh vào pH:

pH Tỷ lệ H₂S trong tổng sulfide (ở 28°C)
7,0 khoảng 48%
7,5 khoảng 23%
8,0 khoảng 8,5%
8,5 khoảng 2,9%

Nghĩa là pH thấp làm H₂S độc hơn nhiều, nên ao có đáy bẩn càng phải giữ pH và độ kiềm ổn định (xem quản lý pH, độ kiềm).

Điểm then chốt: Boyd (2004 và 2007) nhấn mạnh nếu có một lớp mỏng còn oxy ở mặt tiếp giáp giữa bùn và nước, sulfide đi lên sẽ bị oxy hóa trước khi vào nước. Cách tốt nhất giữ lớp này là không để oxy xuống dưới 3 mg/L và giữ nước lưu thông qua đáy.

Nhận biết đáy ao đang xấu

  • Màu bùn: Boyd (2004) cho biết bùn còn oxy có màu nâu nhạt, vàng, xám hoặc màu đất tự nhiên; bùn đen hoặc xám đen là bùn đã thiếu oxy.
  • Mùi trứng thối khi xi phông hoặc khi khuấy đáy.
  • Bọt khí nổi lên từ đáy, váng bọt nhiều.
  • Tôm: mang đen, mang bẩn, chân bẩn, tôm tấp mé, giảm ăn (xem bệnh đen mang, vàng mang).
  • Oxy sáng sớm giảm dần qua nhiều ngày dù quạt không đổi (xem oxy hòa tan trong ao tôm).

Quản lý đáy trong vụ nuôi

  1. Cho ăn đúng, không dư: đây là gốc rễ, vì phần lớn bùn đến từ thức ăn (xem FCR là gì, cách tính).
  2. Bố trí quạt gom chất thải về giữa ao, xi phông định kỳ: quy trình Grofarm được Cục Thủy sản công nhận (2024) hướng dẫn sau khi cho ăn chạy quạt 30 phút gom chất thải về hố xi phông, rồi xi phông 1 đến 2 lần/ngày và cấp bù nước hao hụt. Cách đặt quạt có ở bài bố trí quạt nước.
  3. Giữ oxy đủ và nước lưu thông qua đáy, nhất là ban đêm.
  4. Giữ tảo ổn định, tránh tảo tàn hàng loạt làm đáy nhận thêm nhiều xác tảo (xem tảo có lợi và tảo có hại).
  5. Dùng vi sinh phân hủy hữu cơ định kỳ: hướng dẫn nuôi ao đất của Khuyến nông Quốc gia khuyên từ ngày 20 đến 25 trở đi định kỳ dùng chế phẩm sinh học để phân hủy chất hữu cơ và giảm NH₃. Chọn nhóm vi sinh phù hợp xem bài vi sinh nào cho ao tôm.
  6. Khi H₂S cao khẩn cấp: Boyd (2007) cho biết nâng nhanh pH lên 8,5 đến 9,0 bằng vôi tôi hoặc vôi nung làm giảm tỷ lệ H₂S; đây là biện pháp tình thế, cần thận trọng vì pH cao lại làm NH₃ độc hơn, nên làm theo hướng dẫn kỹ thuật.

Quản lý đáy giữa hai vụ

  • Phơi khô, cho đáy nứt nẻ: Boyd (2004) cho biết phơi đáy giúp phân hủy nhanh phần chất hữu cơ còn lại và oxy hóa các chất khử như sulfide thành sulfate.
  • Cày xới đáy để tăng thông khí.
  • Bón vôi khi đất chua: vi sinh vật phân hủy hữu cơ hiệu quả nhất ở pH 7 đến 8 (Boyd, 2004); Boyd (2007) khuyên bón vôi khi pH đáy dưới 7,5.
  • Nạo vét bùn: hướng dẫn của Khuyến nông Quốc gia khuyên ao đã nuôi cần vét hết bùn sau mỗi vụ, đưa về nơi quy định; ao không phơi được thì bơm cạn, cào chất thải về góc ao, bơm vào ao chứa thải rồi bón vôi.

Quy trình cải tạo đầy đủ có ở bài quy trình cải tạo ao.

Sản phẩm Noben hỗ trợ

Các sản phẩm sau hỗ trợ đúng công dụng ghi trên nhãn, liều dùng theo nhãn:

  • BIO BOOK: xử lý đáy ao, phân hủy chất thải hữu cơ, thức ăn tồn dư, xác tảo tàn, khí độc ở đáy.
  • NB-BIOPOND: phân hủy nhanh mùn bã hữu cơ, khí độc tích tụ ở đáy; làm sạch đáy, tăng oxy hòa tan.
  • AQUA BAC: phân hủy mùn bã hữu cơ, thức ăn thừa, phân tôm; giảm khí độc NH₃, H₂S, giảm mùi hôi.
  • YUCCA VS ZEO: hấp thụ nhanh khí độc, cải tạo môi trường nước, cấp cứu khi tôm nổi đầu.

Xem thêm trang giải pháp theo vấn đề ao và dùng công cụ tính liều để quy đổi theo diện tích, thể tích ao.

Nguồn tham khảo

Câu hỏi thường gặp

Vì sao đáy ao tôm có màu đen và mùi hôi?

Màu đen là do sắt hóa trị hai sinh ra khi bùn thiếu oxy; mùi trứng thối là H₂S do vi khuẩn khử sulfate trong điều kiện yếm khí. Cả hai đều cho thấy đáy đang tích tụ nhiều chất hữu cơ và thiếu oxy.

Ao bạt có cần quan tâm bùn đáy không?

Có. Ao bạt không có lớp đất nhưng thức ăn dư, phân, xác tảo vẫn lắng và phân hủy trên mặt bạt, gây nhớt bạt và khí độc. Vì vậy ao bạt cần gom chất thải về hố giữa và xi phông thường xuyên.

Xi phông bao nhiêu lần một ngày là đủ?

Quy trình thâm canh được Cục Thủy sản công nhận hướng dẫn xi phông 1 đến 2 lần/ngày sau khi chạy quạt gom chất thải. Số lần thực tế tùy mật độ, lượng ăn và lượng chất thải gom được.

H₂S có liên quan đến pH không?

Có, rất nhiều. Ở cùng lượng sulfide, pH càng thấp thì phần H₂S độc càng lớn. Ở 28°C, pH 7,0 có khoảng 48% là H₂S, còn pH 8,0 chỉ khoảng 8,5%.

Bài viết liên quan

Tất cả kiến thức nuôi tôm