Oxy hòa tan trong ao tôm: vì sao quan trọng, dao động ngày đêm và ngưỡng an toàn
Oxy hòa tan trong ao tôm đến từ đâu, vì sao thấp nhất lúc rạng sáng? Ngưỡng DO an toàn, ảnh hưởng của nhiệt độ, độ mặn, tảo và cách đo oxy đúng giờ.

Nội dung bài viết
Trong các chỉ tiêu nước, oxy hòa tan (DO) là chỉ tiêu có thể làm tôm chết nhanh nhất, chỉ trong một đêm. Nhưng nhiều ao vẫn thiếu oxy dù đã có quạt, vì người nuôi chưa nắm oxy trong ao đến từ đâu và bị tiêu hao vào đâu. Bài này giúp bà con hiểu quy luật oxy lên xuống trong ngày, biết ngưỡng an toàn và đo oxy đúng lúc để chủ động. Cách tính công suất và bố trí quạt có ở bài bố trí quạt nước và oxy hòa tan.
Vì sao oxy quan trọng với tôm?
Giáo sư Claude E. Boyd (Đại học Auburn, Global Seafood Alliance, 2022) giải thích: không khí chứa gần 21% oxy, còn nước chứa rất ít. Ở 30°C, độ mặn 30‰, nước bão hòa chỉ chứa khoảng 6,39 mg/L oxy. Để lấy được 1 mg oxy, tôm phải bơm qua mang một lượng nước nặng gấp hàng chục nghìn lần lượng không khí mà động vật trên cạn cần thở. Vì vậy tôm tốn rất nhiều năng lượng để thở, và càng tốn hơn khi oxy trong nước giảm.
Oxy thấp có thể làm tôm chết ngay, nhưng thiệt hại phổ biến hơn là thiếu oxy kéo dài: tôm kém ăn, chậm lớn, dễ nhiễm bệnh. Boyd (2022) còn nhấn mạnh oxy thấp thường đi kèm các chất độc như CO₂, NH₃, nitrit và sulfide; ở ao có nguồn nước tốt, giữ đủ oxy thì phần lớn vấn đề chất lượng nước khác hiếm khi xảy ra.
Oxy trong ao đến từ đâu, mất đi đâu?
Nguồn cung oxy
- Tảo quang hợp ban ngày: nguồn oxy lớn nhất trong ao. Boyd (Global Seafood Alliance, 2018) cho biết ban ngày nước ao thường quá bão hòa oxy.
- Khuếch tán từ không khí: oxy đi vào nước khi nước chưa bão hòa; gió và sóng làm nhanh quá trình này. Lượng này nhỏ nhưng có thể "cứu" tôm khi oxy xuống thấp.
- Quạt nước, sục khí: tăng diện tích tiếp xúc nước và không khí, đồng thời đưa nước giàu oxy xuống tầng đáy.
Nơi tiêu hao oxy
Không chỉ tôm dùng oxy. Trong bảng cân bằng oxy ban đêm của một ao cá được Boyd (2018) dẫn ra, lượng oxy do sinh vật phù du dùng gấp đôi lượng do cá dùng, chưa kể phần bùn đáy tiêu thụ. Bùn đáy, nơi phân hủy thức ăn thừa, phân và xác tảo, có thể tiêu thụ từ dưới 1 mg/L đến khoảng 10 mg/L mỗi ngày (quy theo cột nước) tùy mức độ thâm canh. Nghĩa là muốn giữ oxy, phải giảm chất hữu cơ và giữ tảo vừa phải, không chỉ chạy thêm quạt (xem bùn đáy ao tôm).
Dao động oxy ngày đêm
Boyd (2018) mô tả quy luật: ban ngày quang hợp mạnh hơn hô hấp nên oxy tăng dần, cao nhất vào chiều; ban đêm quang hợp ngừng, mọi sinh vật vẫn hô hấp nên oxy giảm liên tục, thấp nhất vào rạng sáng. Boyd (2008) ghi nhận nước mặt ao có thể dưới 50% bão hòa lúc sáng sớm và trên 200% bão hòa vào giữa chiều.
Tảo càng dày, chênh lệch ngày đêm càng lớn. Tảo dày làm nước đục, ánh sáng chỉ xuống được lớp nước mỏng phía trên, nên tầng nước dưới sâu tạo được ít oxy mà vẫn tiêu hao. Boyd (2018) nhấn mạnh: tảo nở dày làm tăng rõ tần suất và mức độ thiếu oxy.
Ba tình huống dễ làm oxy tụt bất thường:
- Trời âm u nhiều ngày: tảo quang hợp kém nhưng hô hấp vẫn như thường, nên oxy ban đêm xuống thấp hơn bình thường (Boyd, 2018).
- Tảo tàn đột ngột: xác tảo phân hủy tiêu thụ nhiều oxy (xem ao tôm bị sụp tảo).
- Cho ăn quá nhiều: Boyd (Global Seafood Alliance, 2004) cho biết khi lượng thức ăn vượt 30 đến 40 kg/ha/ngày, oxy ban đêm thường xuống dưới 3 đến 4 mg/L nếu không có quạt.
Nhiệt độ và độ mặn ảnh hưởng thế nào?
Nước càng nóng và càng mặn thì giữ được càng ít oxy. Bảng dưới trích từ số liệu oxy bão hòa (mg/L, ở áp suất mực nước biển) do Boyd (2018) công bố:
| Nhiệt độ | Độ mặn 0‰ | Độ mặn 10‰ | Độ mặn 20‰ | Độ mặn 30‰ |
|---|---|---|---|---|
| 25°C | 8,24 | 7,79 | 7,36 | 6,95 |
| 30°C | 7,54 | 7,14 | 6,76 | 6,39 |
| 35°C | 6,94 | 6,58 | 6,24 | 5,92 |
Đây là mức tối đa nước có thể giữ khi cân bằng với không khí. Mùa nắng nóng, ao mặn, đêm dài là lúc cần để ý oxy nhất (xem nuôi tôm mùa nắng nóng).
Ngưỡng oxy an toàn cho ao tôm
| Nguồn | Ngưỡng |
|---|---|
| QCVN 02-19:2014/BNNPTNT (theo trích dẫn của Tạp chí ĐH Cần Thơ, 2018) | Nước cấp cho nuôi tôm: từ 3,5 mg/L trở lên |
| Boyd (2022) | Dưới 3 mg/L thường được xem là mức tối thiểu chấp nhận được |
| Quy trình Grofarm (Cục Thủy sản công nhận, 2024) | Tối ưu từ 5 mg/L trở lên, đo hằng ngày |
Thực tế ao thâm canh tôm thẻ, bà con nên lấy mốc từ 4 đến 5 mg/L lúc rạng sáng làm mục tiêu, và coi dưới 3 mg/L là báo động.
Cách đo oxy đúng
- Đo lúc rạng sáng (khoảng 4 đến 6 giờ): đây là thời điểm oxy thấp nhất, phản ánh ao có đủ oxy hay không. Boyd (2004) cho rằng theo dõi oxy sáng sớm là cách đáng tin nhất để biết ao có "gánh" nổi lượng thức ăn đang cho hay không.
- Đo thêm buổi chiều để biết mức cao nhất; chênh lệch sáng chiều lớn là dấu hiệu tảo quá dày.
- Đo ở tầng đáy và nhiều điểm, nhất là góc ao ít nước chảy, vì tôm sống ở đáy.
- Dùng máy đo hoặc bộ test: máy đo cần hiệu chuẩn định kỳ theo hướng dẫn nhà sản xuất; bộ test nhỏ giọt cần làm đúng thao tác và đọc kết quả ngay.
- Ghi sổ hằng ngày để thấy xu hướng: oxy sáng sớm giảm dần qua nhiều ngày là lúc cần giảm ăn, tăng quạt, xử lý đáy.
Cách đo và đọc các chỉ tiêu khác có ở bài cách đo và đọc chỉ tiêu nước ao tôm.
Giữ oxy ổn định: việc cần làm
- Cân bằng mật độ, lượng ăn với khả năng cấp oxy của ao: không tăng thức ăn khi oxy sáng sớm đã sát ngưỡng.
- Giữ tảo vừa phải, tránh tảo nở dày rồi tàn (xem tảo có lợi và tảo có hại).
- Chạy quạt đủ ban đêm và cả ban ngày ở ao tôm: Boyd (2018) cho biết với ao tôm, quạt ban ngày giúp lưu thông nước, đưa oxy xuống đáy nơi tôm ở.
- Làm sạch đáy, xi phông ao bạt, giảm chất hữu cơ tiêu thụ oxy.
- Chuẩn bị phương án dự phòng khi mất điện, trời âm u kéo dài.
Sản phẩm Noben hỗ trợ (liều theo nhãn):
- SUPER OXY 02 và OXY 99: cung cấp nhanh oxy cho ao nuôi khi oxy tụt.
- NB-BIOPOND: phân hủy chất thải, mùn bã hữu cơ, làm sạch đáy, tăng oxy hòa tan.
- PROTICBEST: vi sinh làm sạch đáy, sạch nước, gia tăng hàm lượng oxy, ổn định màu nước.
Khi tôm đã nổi đầu, xem ngay bài tôm nổi đầu do thiếu oxy và trang giải pháp thiếu oxy, sốc stress.
Nguồn tham khảo
- Dissolved oxygen is a major concern in aquaculture, here's why – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2022
- Dissolved oxygen dynamics: Proper management most important aspect of pond water quality – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2018
- Dissolved oxygen management in aquaculture – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2008
- Feeding affects pond water quality – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2004
- Giải pháp tối ưu dinh dưỡng nuôi tôm thẻ chân trắng thâm canh theo quy trình Grofarm (Phụ lục tiến bộ kỹ thuật kèm Quyết định của Cục Thủy sản) – Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, 2024
- Phân vùng chất lượng nước nuôi trồng thủy sản ở đầm Cầu Hai (trích dẫn QCVN 02-19:2014/BNNPTNT) – Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ, 2018
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ban ngày oxy cao mà sáng sớm tôm vẫn nổi đầu?
Ban ngày tảo quang hợp tạo nhiều oxy, nhưng ban đêm tảo, vi khuẩn, bùn đáy và tôm cùng hô hấp nên oxy giảm liên tục đến rạng sáng. Tảo càng dày thì đêm càng tụt sâu.
Oxy hòa tan bao nhiêu là đủ cho tôm thẻ?
Quy chuẩn cho nước cấp là từ 3,5 mg/L trở lên; quy trình thâm canh được Cục Thủy sản công nhận đặt mức tối ưu từ 5 mg/L. Bà con nên giữ 4 đến 5 mg/L trở lên lúc rạng sáng.
Trời âm u có cần tăng quạt không?
Có. Trời âm u nhiều ngày tảo quang hợp kém, oxy ban đêm xuống thấp hơn bình thường. Nên tăng quạt, giảm bớt thức ăn và đo oxy sáng sớm sát sao hơn.
Nên đo oxy ở mặt nước hay đáy ao?
Nên đo cả hai, ưu tiên tầng gần đáy vì tôm sống ở đáy, và đo ở nhiều điểm trong ao, nhất là góc ít nước lưu thông.