Bố trí quạt nước và oxy hòa tan trong ao tôm: ngưỡng DO, công suất, cách đặt quạt và lịch chạy

Ao tôm cần mấy quạt, đặt ở đâu, chạy lúc nào? Bố trí quạt nước ao tôm đúng giúp giữ oxy hòa tan (DO) đủ cho tôm, gom chất thải về hố xi phông và tiết kiệm điện. Bài này nói về cách tính và bố trí quạt, sục khí từ đầu vụ. Nếu tôm đang nổi đầu, xem bài cấp cứu tôm nổi đầu do thiếu oxy.

Oxy hòa tan quan trọng thế nào với ao tôm?

Tảo, vi khuẩn và chất hữu cơ dưới đáy cũng tiêu thụ oxy như tôm. Theo giáo sư Claude E. Boyd (Đại học Auburn), ao có DO thấp kéo dài làm vật nuôi giảm ăn, dễ bệnh và chết nhiều hơn (Boyd, 2004).

• Thức ăn càng nhiều, nhu cầu oxy càng lớn. Vì vậy Boyd (2014) tính công suất sục khí theo lượng thức ăn mỗi ngày. Cho ăn dư là tự làm ao thiếu oxy.
• Đáy thiếu oxy sinh khí độc. Ao có dòng nước lưu thông tốt ở đáy ít bị yếm khí ở lớp tiếp giáp bùn – nước hơn ao ít lưu thông (Boyd, 2006). Yếm khí là điều kiện sinh H₂S. Xem thêm chu trình nitrat hóa và khí độc NH3, NO2 trong ao bạt.
• Phân tầng nước làm đáy thiếu oxy. Ban ngày nước mặt nóng lên tạo phân tầng, DO gần đáy thường thấp hơn nhiều so với tầng mặt (Boyd, 2006).

Ngưỡng oxy hòa tan (DO) cho ao tôm

DO chưa làm tôm chết vẫn có thể làm tôm stress, ăn kém; đừng chờ tôm nổi đầu mới tăng quạt.

Vì sao oxy thấp nhất lúc rạng sáng?

Ban ngày tảo quang hợp tạo oxy. Ban đêm quang hợp dừng nhưng tôm, tảo, vi khuẩn vẫn hô hấp, nên ở ao không sục khí DO giảm đều suốt đêm. Theo Boyd (2004), DO thấp nhất thường rơi vào sáng sớm; tảo tàn và trời nhiều mây cũng gây ra những đợt DO thấp.

Tảo nở quá dày, đáy nhiều chất hữu cơ, cho ăn nhiều đều làm DO ban đêm tụt sâu hơn.

Vì vậy, đo DO lúc rạng sáng (và cả ban đêm khi tôm lớn) mới biết hệ thống quạt có đủ hay không. Xem cách đo và đọc chỉ tiêu nước ao tôm.

Tính công suất quạt theo lượng thức ăn và sinh khối

Hai cách ước tính:

1. Theo lượng thức ăn (Boyd, 2014): khoảng 1 HP sục khí cho mỗi 10 kg thức ăn/ha/ngày để giữ DO ban đêm trên 4 mg/L. Ví dụ: ao cho ăn 150 kg/ha/ngày cuối vụ cần khoảng 15 HP/ha; cộng dự phòng thì khoảng 18 HP/ha.
2. Theo sản lượng tôm:
   • Quy trình nuôi tôm thẻ siêu thâm canh biofloc của Đại học Cần Thơ (Trần Ngọc Hải và ctv., 2020): cần cả quạt nước và máy thổi oxy, tổng công suất khoảng 1 HP cho 400–600 kg tôm nuôi.
   • Boyd (2004): mỗi HP sục khí giúp tăng khoảng 400 kg sản lượng; nên lắp không dưới 1,5 lần mức tối thiểu cho an toàn.

Lưu ý: quạt thường có khả năng chuyển oxy chuẩn (SAE) 1–2 kg oxy/HP/giờ, đo trong nước sạch không có oxy. Khi chạy trong ao có DO 3–4 mg/L, lượng oxy thực tế chỉ bằng 40–50% con số nhà sản xuất công bố (Boyd, 2004).

Ví dụ giả định để minh họa cách tính

Đây là ví dụ giả định để minh họa cách tính, không phải số liệu đo thực tế. Ao bạt 1.000 m² (0,1 ha), cuối vụ dự kiến thu khoảng 2.000 kg tôm, lượng thức ăn cao nhất khoảng 30 kg/ngày.

• Theo thức ăn: 30 kg/ngày trên 0,1 ha tương đương 300 kg/ha/ngày → 30 HP/ha → khoảng 3 HP cho ao; nhân hệ số an toàn 1,5 → khoảng 4,5 HP.
• Theo sinh khối: 2.000 kg ÷ (400–600 kg/HP) → khoảng 3,3–5 HP (gồm cả quạt và oxy đáy).

Không cần chạy hết công suất từ đầu vụ: Boyd (2014) khuyên tăng dần số quạt chạy theo lượng thức ăn. Xem thêm chi phí và lợi nhuận một vụ tôm thẻ ao bạt.

Cách đặt quạt để gom chất thải về giữa ao

Nguyên tắc chung từ Boyd (2004, 2014):

• Với ao tôm, tạo dòng nước chuyển động vòng tròn là cách bố trí tốt.
• Ao chữ nhật: cho dòng chảy chạy dọc theo chiều dài ao.
• Với ao đất, người nuôi tôm có xu hướng đặt nhiều quạt nhỏ khá đều trên mặt ao để chất thải lắng phân bố đều hơn. Ao bạt có hố xi phông thì mục tiêu ngược lại: gom chất thải về một chỗ.
• Dòng chảy không đập thẳng vào bờ; dòng của các dàn quạt không được ngược nhau, triệt tiêu nhau.
• Không đặt quạt ở chỗ nước sâu dưới 0,75 m hoặc sát bờ.

Với ao bạt, bể nổi có hố xi phông (rốn) ở giữa:

• Chất thải gom về rốn được xả đáy hoặc siphon định kỳ, đưa ra khu chứa chất thải (Trần Ngọc Hải và ctv., 2020).
• Đặt các dàn quạt cùng chiều (cùng thuận hoặc cùng ngược chiều kim đồng hồ), cách bờ một khoảng, để cả khối nước xoay tròn. Khi nước xoay, cặn lắng có xu hướng dồn về vùng giữa nơi dòng chậm nhất, rồi được xả qua hố xi phông.
• Một khu nuôi công nghệ cao ở Quảng Ninh bố trí 3–5 dàn quạt mỗi ao, tùy độ gom chất thải và hiệu suất cấp oxy của từng dàn (báo Nông nghiệp và Môi trường, 2023).
• Kiểm tra: chỗ đáy còn đọng cặn, nhớt là dòng chảy yếu, cần chỉnh hướng hoặc dời dàn quạt.

Xem kỹ thuật nuôi tôm thẻ ao lót bạt mật độ cao.

Sục khí đáy (oxy đáy): bổ sung cho quạt

Khuấy trộn bằng gió hoặc thiết bị cơ học giúp phá phân tầng và đưa thêm oxy xuống gần đáy (Boyd, 2006).

• Quy trình biofloc của Đại học Cần Thơ yêu cầu sục khí mạnh, cung cấp oxy đáy đều khắp ao (Trần Ngọc Hải và ctv., 2020).
• Khu nuôi ở Quảng Ninh rải vỉ khí đều quanh ao: 2 m²/vỉ ở ao ương, 3 m²/vỉ ở ao nuôi, không rải ở khu vực rốn để không thổi tung chất thải đã gom (Nông nghiệp và Môi trường, 2023).
• Lưu ý chi phí: Boyd (2006) cho biết thiết bị dâng nước bằng khí (air-lift) tốn năng lượng gấp 3–5 lần quạt cơ học để chuyển cùng lượng oxy, nên ông xem chúng chủ yếu là thiết bị trộn nước. Khi đầu tư thổi khí, bà con nên tính cả tiền điện.

Lịch chạy quạt trong ngày

Ao bạt mật độ cao chỉ giảm quạt ban ngày khi DO tầng đáy vẫn ổn. Boyd (2014) cho biết bộ điều khiển tự động bật, tắt quạt theo cảm biến DO có thể tiết kiệm đáng kể điện năng. Nuôi tôm siêu thâm canh cần điện 3 pha và máy phát điện dự phòng (Trần Ngọc Hải và ctv., 2020).

Ghi số quạt chạy theo tuổi tôm vào lịch chăm sóc theo ngày tuổi. Khi DO thấp kéo dài, tham khảo giải pháp thiếu oxy, sốc stress.

Sản phẩm Noben hỗ trợ

Sản phẩm không thay thế được quạt nước; dùng đúng công dụng, liều trên nhãn, quy đổi theo thể tích ao bằng công cụ tính liều:

• SUPER OXY 02: cung cấp oxy nhanh, cấp cứu khi tôm nổi đầu do thiếu oxy; 2–3 kg/1.000 m³ nước, rải đều mặt ao, kết hợp mở quạt.
• OXY 99: cung cấp oxy nhanh khi thiếu oxy tức thời; 2–3 kg/1.000 m³ nước, rải đều mặt ao, kết hợp mở quạt.
• PROTICBEST: vi sinh làm sạch đáy, sạch nước, sạch nhớt bạt, phân hủy chất thải hữu cơ, thức ăn dư thừa ở đáy ao.
• NB- BIOPOND: phân hủy chất thải, mùn bã hữu cơ, thức ăn dư thừa, xác tảo tàn; làm sạch đáy, sạch nước.

Nguồn tham khảo

• Aeration prevents low DO, aids feed efficiency, increases production – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2004
• Species, pond size define aeration approaches – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2014
• Mechanical water circulation aids pond water quality – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2006
• Nuôi tôm thẻ chân trắng siêu thâm canh ứng dụng công nghệ Biofloc – Đại học Cần Thơ, NXB Nông nghiệp (Trần Ngọc Hải và ctv.), 2020
• Khu nuôi tôm công nghệ cao đẹp như resort – Báo Nông nghiệp và Môi trường, 2023
• Phân vùng chất lượng nước nuôi trồng thủy sản ở đầm Cầu Hai (trích dẫn QCVN 02-19:2014/BNNPTNT) – Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ, 2018