Nuôi tôm mùa mưa: phòng sốc pH, tụt kiềm, tảo tàn và việc cần làm trước, trong, sau cơn mưa

Nuôi tôm mùa mưa khó ở chỗ ao thay đổi rất nhanh: chỉ sau một trận mưa lớn, pH tụt, độ kiềm và độ mặn giảm, tảo tàn, oxy đáy cạn dần và khí độc tăng sau đó vài ngày. Bài này giải thích vì sao mưa làm ao biến động, và hướng dẫn việc cần làm trước, trong và sau cơn mưa để bà con chủ động giữ tôm.

Mưa lớn làm ao tôm thay đổi thế nào?

Philip Buike (Phòng Nuôi trồng thủy sản quốc gia Ecuador, đăng trên Global Seafood Alliance, 2018) tóm tắt các thay đổi chính sau một trận mưa lớn:

Theo cùng tác giả, nước mưa có tính axit nhẹ (pH khoảng 6,2 đến 6,4) và lạnh hơn không khí 5 đến 6°C; mưa lớn có thể làm pH ao giảm 0,3 đến 1,5 đơn vị. Ông ghi nhận tôm có thể chết từ 3 đến 50% đàn trong 3 đến 4 ngày sau mưa lớn, thường rải rác, không có dấu hiệu báo trước rõ ràng.

Mưa không mang nhiều oxy vào ao: theo Giáo sư Claude E. Boyd (Đại học Auburn, 2020), trận mưa 10 cm chỉ thêm khoảng 0,6 mg/L oxy cho ao sâu 1,5 m, còn trời âm u nhiều ngày làm oxy ban đêm thấp hơn.

Chuỗi phản ứng: tảo tàn, thiếu oxy, khí độc

Mưa chỉ là điểm khởi đầu. Buike (2018) mô tả chuỗi sự kiện thường gặp:

1. Tảo tàn đột ngột trong hoặc ngay sau mưa, do pH giảm, khoáng bị pha loãng, nước đục và thiếu nắng.
2. Vi khuẩn phân hủy tăng vọt nhờ xác tảo lắng đáy, tiêu thụ rất nhiều oxy.
3. Oxy giảm liên tục, cả ban ngày, vì tảo không còn tạo oxy. Nếu không có quạt khí, oxy có thể xuống mức nguy hiểm (3 mg/L hoặc thấp hơn) trong chưa tới nửa giờ.
4. pH tụt thêm vì vi khuẩn hô hấp thải CO₂.
5. Đáy ao chuyển sang yếm khí, sinh H₂S. Trong điều kiện pH thấp, H₂S độc với tôm ở nồng độ bình thường vẫn chịu được. Vibrio dễ chiếm ưu thế.

Xem thêm cách nhận biết và xử lý ở bài ao tôm bị sụp tảo, rớt tảo và trang giải pháp khí độc đáy ao, nhớt bạt.

Phân tầng nước: tôm dồn xuống chỗ thiếu oxy nhất

Nước mưa nhẹ hơn nước lợ nên nổi thành lớp nước ngọt, lạnh ở trên mặt ao. Tài liệu kỹ thuật ao nuôi tôm của FAO cảnh báo hiện tượng phân tầng này có thể làm cạn oxy ở lớp nước mặn bên dưới, nhất là ao sâu, lặng gió; cần khuấy trộn nước sau mưa lớn.

Buike (2018) cho biết khi nước phân tầng, tôm dồn về chỗ sâu, ấm và mặn hơn, cũng là nơi oxy thấp nhất và H₂S cao nhất; nếu vẫn cho ăn đủ, thức ăn thừa làm tình hình nặng hơn.

Cách xử lý chung: xả bớt lớp nước mặt và chạy quạt nước để trộn đều tầng nước. Hướng dẫn của Cổng thông tin tỉnh Cà Mau (2018) cũng khuyến cáo tăng cường chạy quạt khi mưa lớn để tránh phân tầng nhiệt độ, bổ sung oxy và làm ấm nước. Xem thêm bố trí quạt nước và oxy hòa tan.

Độ mặn, độ kiềm giảm: tôm khó cứng vỏ

Mưa làm loãng nước, kéo theo độ mặn, độ cứng và độ kiềm giảm. FAO đưa ví dụ dễ hiểu: ao chỉ sâu 10 cm nhận 10 cm mưa thì độ mặn giảm 50%; ao giữ mực nước 50 cm thì cùng lượng mưa đó chỉ làm độ mặn giảm khoảng 17%. Vì vậy giữ mực nước đủ sâu giúp ao "chịu" mưa tốt hơn. Cà Mau khuyến cáo mực nước tối ưu 1,2 đến 1,5 m; khi nước mưa làm mực nước dâng cao thì xả bớt nước tầng mặt.

Sau lột xác, tôm phải hấp thu canxi, magie từ nước để cứng vỏ; khi thiếu, tôm dễ ăn thịt lẫn nhau và chết do nhiễm khuẩn cơ hội, thường vài tuần sau mưa mới thấy (Buike, 2018). Bà con nên đọc thêm cách đánh khoáng cho tôm và trang giải pháp mềm vỏ, cong thân, chậm lớn.

Theo Cà Mau, độ kiềm thích hợp với tôm thẻ chân trắng là 100 đến 150 mg/L, tôm sú 85 đến 130 mg/L. Khi độ kiềm thấp sau mưa, có thể dùng dolomite ngâm nước ngọt 24 giờ rồi tạt vào 8 đến 10 giờ đêm, theo mức 1,655 g dolomite cho 1 m³ nước để tăng 1 mg/L độ kiềm. Ví dụ ao 3.000 m³ muốn nâng từ 80 lên 90 mg/L cần khoảng 3.000 × 1,655 × 10 / 1.000 ≈ 50 kg. Mỗi lần chỉ nên nâng khoảng 10 mg/L để tôm không bị sốc. Cách tính chi tiết có ở bài quản lý pH và độ kiềm.

Phèn rửa trôi từ bờ ao

Ở vùng đất phèn, nước mưa chảy qua bờ kéo axit và phèn xuống ao, làm pH tụt sâu hơn. FAO đề xuất đào rãnh trên cơ bờ để hứng nước chua, không cho chảy vào ao. Hướng dẫn của ngành nông nghiệp Hà Tĩnh (2018) khuyến cáo 2 tuần một lần rải vôi quanh bờ hoặc vào rãnh quanh bờ, nhất là trước mưa giông. Dấu hiệu và cách xử lý chi tiết có ở bài ao tôm bị phèn.

Việc cần làm trước, trong và sau cơn mưa

Trước mùa mưa và trước cơn mưa

• Nạo vét, mở rộng mương thoát nước; sửa và nện chặt bờ, gia cố chỗ dễ sạt (Buike, 2018).
• Đặt bao vôi CaCO₃ dọc bờ ao, khoảng 500 kg/ha, để khi mưa vôi tan dần, giữ pH và độ cứng (Buike, 2018). Cà Mau hướng dẫn rải vôi dạng khô dọc bờ khi trời mưa với liều 10 kg/100 m².
• Bảo đảm cống, ống có thể xả nước tầng mặt.
• Kiểm tra toàn bộ quạt nước, máy phát điện, tủ điện trước mùa mưa.
• Thấy trời âm u, sắp mưa thì giảm lượng thức ăn, hoặc ngưng cho ăn nếu mưa đến gần (Cà Mau, 2018).

Trong khi mưa

• Xả nước tầng mặt để loại lớp nước ngọt, lạnh.
• Mở hết quạt nước, cố giữ oxy trên 4 mg/L (Buike, 2018).
• Đo pH và oxy liên tục; pH giảm thì bổ sung vôi CaCO₃.
• Giảm mạnh lượng thức ăn, tiếp tục điều chỉnh theo nhiệt độ và oxy. Buike giải thích: nhiệt độ nước giảm 1°C thì tôm ăn giảm khoảng 10%, nên mưa làm nước lạnh 3 đến 5°C thì sức ăn giảm ít nhất 30%.

Sau khi mưa tạnh

1. Kiểm tra tôm và nước ngay: hoạt động, màu sắc, phản xạ, đường ruột, thức ăn trong nhá; đo pH, độ kiềm, độ mặn, độ đục (Cà Mau, 2018).
2. Nâng pH từ từ: Cà Mau hướng dẫn hòa tan CaCO₃, lấy nước trong tạt đều với liều 15 đến 20 kg/100 m², chạy quạt để trộn, xử lý dần đến khi pH từ 7,5 trở lên.
3. Bù kiềm, bù khoáng theo kết quả đo, mỗi lần nâng ít một.
4. Cho ăn lại từ từ: Cà Mau khuyến cáo khi mưa dứt mới cho ăn trở lại, lượng giảm 30 đến 50% so với bình thường; Buike khuyên tăng dần theo nhiệt độ, chỉ khi pH và oxy đã ổn. Xem quản lý thức ăn cho tôm.
5. Ước lượng lại số tôm: vì tôm chết rải rác, nên chài kiểm tra hằng ngày ít nhất một tuần sau mưa (Buike, 2018).
6. Bổ sung vitamin C và khoáng (kali, natri, magie) vào thức ăn (Buike, 2018). Xem thêm vitamin C cho tôm.
7. Duy trì quạt khí mạnh cho đến khi tảo phục hồi ổn định.
8. Gây lại màu nước khi nước đã bớt đục, theo bài cách gây màu nước.

Tảo lục khi độ mặn xuống thấp

Cà Mau ghi nhận khi độ mặn xuống dưới 10‰, tảo lục dễ phát triển làm nước xanh như nước rau má, rồi tảo tàn, pH dao động mạnh, thiếu oxy lúc sáng sớm, tôm dễ đóng rong, đen mang. Xem trang giải pháp gây màu nước, xử lý tảo.

Sản phẩm Noben hỗ trợ

Các sản phẩm sau hỗ trợ đúng công dụng ghi trên nhãn, liều dùng theo nhãn:

• VITA C TẠT: vitamin C tạt trực tiếp xuống ao, giúp chống sốc, giảm stress khi thời tiết thay đổi; 5 kg/3.000 m³ nước.
• DOWN MAX: hạ phèn, giải độc phèn, tẩy phèn đáy, phèn nước, phèn dính chân và mang tôm; trong quá trình nuôi dùng 500 g/2.000 m³ nước.
• SUPER OXY 02: cung cấp oxy nhanh, cấp cứu khi tôm nổi đầu do thiếu oxy.
• AQUA YUCCA: hấp thụ nhanh khí độc, cấp cứu khi tôm nổi đầu.
• PREMIX KHOÁNG: bổ sung khoáng cho quá trình tạo vỏ, lột vỏ; hỗ trợ khi tôm lột vỏ không đều, mềm vỏ kéo dài.

Dùng công cụ tính liều để quy đổi liều trên nhãn theo thể tích ao, và xem lịch chăm sóc theo ngày tuổi để biết giai đoạn tôm cần chú ý.

Nguồn tham khảo

• Rainy season effects on shrimp grow-out ponds – Global Seafood Alliance (Philip Buike), 2018
• Effects of weather and climate on aquaculture – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2020
• Manual on pond culture of penaeid shrimp: Design criteria required by shrimp – FAO
• Cách quản lý môi trường ao nuôi tôm nước lợ trong mùa mưa – Cổng thông tin điện tử tỉnh Cà Mau, 2018
• Một số giải pháp kỹ thuật ứng phó thời tiết nắng nóng kéo dài, mưa giông bất thường đối với nuôi tôm – Nông thôn mới Hà Tĩnh (theo Sở NN&PTNT Hà Tĩnh), 2018