Cách đo và đọc chỉ tiêu nước ao tôm: pH, kiềm, oxy, NH3, NO2, H2S, độ trong

Đo sai giờ, lấy mẫu sai chỗ hay đọc sai kết quả thì con số không giúp được gì. Bài này hướng dẫn cách đo chỉ tiêu nước ao tôm: đo lúc nào, lấy mẫu ra sao, đọc theo ngưỡng nào và ghi sổ để thấy xu hướng.

Test kit hay máy đo: cái nào đủ tin cậy?

Theo giáo sư Claude E. Boyd (Đại học Auburn), nuôi tôm chỉ cần biết pH sai số ±0,2, amoni tổng (TAN) ±0,2 mg/L, oxy ±0,5 mg/L, độ kiềm ±5 mg/L là đủ ra quyết định (Boyd, 2016). Máy đo pH, máy đo oxy điện tử, máy so màu điện tử nhỏ đạt được mức này; còn bộ test đếm giọt hay so màu bằng mắt thì khó đạt.

Ông cũng lưu ý đo lặp lại ra cùng một số chưa chắc là đúng: thuốc thử biến chất, máy chưa hiệu chuẩn đều cho kết quả "đều mà sai". Trong một khảo sát, mẫu kiềm chuẩn 80 mg/L được các nơi đo ra từ 22 đến 107 mg/L. Cách kiểm tra:

• Định kỳ đo thử dung dịch chuẩn (nhiều hãng bán sẵn); kết quả lệch thì xem lại thuốc thử, thao tác.
• Máy đo oxy: khuấy mạnh nước sạch trong thùng hở khoảng 10 phút, máy phải đọc gần mức bão hòa; nước đun sôi để nguội trong chai đậy kín thì máy phải đọc gần 0 (Boyd, 2016).

Lấy mẫu nước đúng cách

Mẫu phải đại diện cho nước nơi tôm sống và không biến đổi trước khi đo (Boyd, 2016):

1. Lấy đúng vị trí, độ sâu. Tôm sống ở đáy nên mẫu đo khí độc lấy gần đáy; H₂S tập trung nhiều nhất ở lớp nước sát đáy (Boyd, 2014).
2. Lấy nhiều điểm khi đo kiềm, độ mặn: gộp vài mẫu làm một, hoặc đo riêng rồi lấy trung bình.
3. Đo ngay tại ao nhiệt độ, pH, oxy, tốt nhất bằng máy cắm trực tiếp.
4. Đo NH₃, NO₂ càng sớm càng tốt; nếu phải mang đi, giữ mẫu trong thùng đá, không quá 4 đến 6 giờ.
5. Độ mặn, độ kiềm ít thay đổi, có thể đựng chai đậy kín đo trong vài ngày. Tráng dụng cụ bằng nước mẫu trước khi đo.

Đo lúc nào trong ngày?

Kubitza (2017) khuyến cáo ao cho ăn trên 100 kg thức ăn/ha/ngày nên đo pH và amoni buổi chiều hằng tuần; ao bạt, ao thâm canh nên đo dày hơn, nhất là khi trời chuyển mưa. Xem thêm phòng sốc pH, độ kiềm mùa mưa.

Cách đọc từng chỉ tiêu

pH: nhìn cả biên độ, không chỉ một con số

QCVN 02-19:2014/BNNPTNT quy định pH 7 đến 9 và dao động trong ngày không quá 0,5. Kubitza (2017) cho biết tôm lớn tốt nhất ở pH 7,5 đến 8,5. Ban ngày tảo quang hợp làm pH tăng, ban đêm giảm; tảo càng dày, pH dao động càng mạnh. pH sáng và chiều chênh quá 0,5 (nhất là từ 1 đơn vị trở lên) thường do kiềm quá thấp hoặc tảo quá dày, cần đo kiềm để biết nguyên nhân. Chi tiết xử lý xem bài quản lý pH và độ kiềm.

Độ kiềm

QCVN quy định độ kiềm 60 đến 180 mg/L. Kiềm giữ pH ổn định. Kubitza (2017) coi dưới 30 mg/L là phải bón vôi, nhưng đó là mức tối thiểu chung; thực tế ao tôm thẻ nên giữ khoảng 120 đến 180 mg/L CaCO₃ (ao bạt mật độ cao thường giữ 150 đến 200 mg/L).

Độ mặn

QCVN cho phép 5 đến 35‰. Cùng mức NO₂, ao độ mặn thấp nguy hiểm hơn nhiều (xem phần NO₂).

Oxy hòa tan (DO)

QCVN yêu cầu oxy từ 3,5 mg/L trở lên; thực tế nên giữ từ 4 mg/L trở lên, tốt nhất ≥ 5 mg/L. Đo sáng sớm mới thấy mức thấp nhất; đo trưa thường cho số cao, dễ chủ quan. Ao có độ trong dưới 20 cm do tảo dày thường thiếu oxy lúc sáng sớm (Boyd, 2004). Xem thêm bố trí quạt nước, oxy hòa tan.

Amoni (TAN) và NH₃

Hầu hết bộ test đo amoni tổng (TAN), gồm NH₄⁺ ít độc và NH₃ rất độc. Tỷ lệ NH₃ tăng mạnh theo pH: trong nước ngọt, ở pH 7 chỉ khoảng 0,7% TAN là NH₃, nhưng ở pH 9 tăng lên khoảng 42% (Kubitza, 2017). Vì vậy luôn đo pH, nhiệt độ cùng lúc với TAN rồi tra bảng trong bài NH3, NO2 ao bạt.

Ngưỡng tham khảo: QCVN quy định NH₃ dưới 0,3 mg/L; Kubitza (2026) khuyến cáo với tôm biển nên đặt ngưỡng 0,1 mg NH₃/L.

Nitrit (NO₂)

Độc tính nitrit phụ thuộc độ mặn, vì ion clorua giảm hấp thu nitrit qua mang. Kubitza (2026) tổng hợp cho tôm thẻ chân trắng, lấy 10% liều gây chết 50% (LC50 96 giờ) làm mức cần chú ý:

Đây là mức cần chú ý, không phải mức an toàn để nuôi lâu dài: ngoài ao nên giữ NO₂ dưới 1 mg/L ở ao nước lợ và dưới 0,5 mg/L ở ao độ mặn thấp. Nitrit hiếm khi gây vấn đề ở độ mặn trên 20‰ nhưng hay gặp ở ao độ mặn thấp. Lưu ý bộ test ghi đơn vị NO₂ hay N-NO₂, hai số này khác nhau.

H₂S

QCVN quy định H₂S dưới 0,05 mg/L; Boyd (2014) khuyên ao nước lợ không nên vượt 0,005 mg/L. Bộ test thường đo sunfua tổng; phần H₂S độc giảm khi pH tăng: ở 26°C, hệ số H₂S là 0,238 ở pH 7,5 nhưng chỉ 0,090 ở pH 8,0 (Boyd, 2014). Đo được H₂S thường báo hiệu đáy thiếu oxy, cần tăng quạt khí. Xem xử lý khí độc NH3, NO2, H2S.

Độ trong (đĩa Secchi)

Đĩa Secchi chuẩn đường kính 20 cm, 4 ô đen trắng xen kẽ, có dây chia cm và vật nặng. Cách đo theo Boyd (2004):

1. Đo ngày nắng, mặt trời không bị mây che, quay lưng về phía mặt trời.
2. Mặt cách mặt nước 25 đến 50 cm, không đeo kính râm.
3. Thả đĩa từ từ đến khi vừa mất hút, ghi độ sâu; kéo lên đến khi vừa thấy lại, ghi độ sâu. Lấy trung bình hai số.

QCVN quy định độ trong 20 đến 50 cm. Boyd đánh giá 30 đến 45 cm là tốt nếu độ đục do tảo; dưới 20 cm quá đục, trên 60 cm quá trong. Nước đục do phù sa cũng làm độ trong thấp, nên cần nhìn thêm màu nước. Nước quá trong lâu ngày dễ mọc tảo đáy, lab lab.

Bảng ngưỡng khuyến cáo

Ghi sổ nhật ký môi trường

Một con số đơn lẻ ít ý nghĩa; xu hướng qua nhiều ngày mới cho biết ao tốt lên hay xấu đi. Boyd (2004) nhấn mạnh sự thay đổi độ trong theo thời gian quan trọng hơn giá trị một lần đo, và khuyên đối chiếu oxy sáng sớm với độ trong để tìm độ trong tối thiểu cho từng ao.

Mỗi ao một trang sổ, mỗi ngày một dòng: ngày tuổi tôm, giờ đo, pH sáng và chiều, oxy sáng sớm, nhiệt độ, độ trong, kiềm, độ mặn, TAN, NO₂, H₂S, lượng thức ăn, thời tiết, sản phẩm và liều đã dùng. Đánh dấu ngày mưa, thay nước. Đối chiếu với lịch chăm sóc theo ngày tuổi để biết giai đoạn nào cần đo dày hơn.

Sản phẩm Noben hỗ trợ

Khi kết quả vượt ngưỡng, dùng theo đúng nhãn:

• SUPER OXY 02: cung cấp oxy nhanh, cấp cứu khi tôm nổi đầu do thiếu oxy. 2 đến 3 kg/1.000m³, rải đều mặt ao, kết hợp mở quạt.
• AQUA YUCCA: hấp thụ nhanh khí độc. Định kỳ 500g/5.000m³, 7 ngày/lần; khí độc cao 500g/3.000m³, dùng liên tục 2 đến 3 lần.
• NB BROWN: gây màu nhanh khi độ trong quá cao. Mất tảo đột ngột: 250g/1.000m³.
• PROTICBEST: vi sinh làm sạch đáy, phân hủy chất thải hữu cơ và khí độc ở đáy ao. Tạt trực tiếp 1 lít/3.000m³, định kỳ 3 đến 5 ngày.

Dùng công cụ tính liều để quy đổi liều theo thể tích ao. Xem thêm giải pháp thiếu oxy, sốc stress và khí độc đáy ao, nhớt bạt.

Nguồn tham khảo

• QCVN 02-19:2014/BNNPTNT về cơ sở nuôi tôm nước lợ – Bộ NN&PTNT, 2014 (Luật Việt Nam)
• The importance of water analysis in aquaculture – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2016
• Secchi disk visibility: Correct measurement, interpretation – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2004
• The oft-overlooked water quality parameter: pH – Global Seafood Alliance (F. Kubitza), 2017
• Water quality impacts on health and performance of fish and shrimp, Part 3: ammonia, nitrite and nitrate – Global Seafood Alliance (F. Kubitza), 2026
• Hydrogen sulfide toxic, but manageable – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2014