Tảo đáy, lab lab, rong nhớt trong ao tôm: nguyên nhân, tác hại và cách xử lý

Nhiều ao mới thả tôm thấy đáy có lớp nhớt xanh, góc cuối gió nổi từng mảng lab lab hôi, hoặc rong nhớt, tảo sợi bám kín bạt. Đó là tảo đáy. Bài này giải thích vì sao lab lab, tảo đáy, rong nhớt mọc trong ao tôm, tác hại và cách phòng, xử lý an toàn cho tôm.

Tảo lam, tảo độc lơ lửng làm nước xanh đậm, có váng thì xem bài xử lý tảo độc, tảo lam.

Lab lab, tảo đáy, rong nhớt là gì?

Lab lab là tên gọi có gốc từ Philippines. Theo SEAFDEC (Trung tâm Phát triển Nghề cá Đông Nam Á), lab lab là một quần thể sinh học gồm tảo lam, tảo silic (tảo khuê), vi khuẩn và nhiều loài động vật nhỏ, tạo thành lớp thảm ở đáy ao hoặc các mảng nổi dọc theo mép ao (Jumalon, 1978). Ở ao cá măng, lab lab được gây làm thức ăn, nhưng trong ao tôm nuôi bằng thức ăn công nghiệp, lab lab mọc tràn lan là mối lo.

Bà con thường gặp các dạng tảo đáy sau:

Điểm chung: đều mọc ở đáy và cần ánh sáng chiếu tới đáy.

Vì sao ao tôm bị tảo đáy, lab lab?

Nước quá trong, ánh sáng chiếu tới đáy

Đây là nguyên nhân gốc. Giáo sư Claude E. Boyd (Đại học Auburn) giải thích: ánh sáng đủ cho thực vật quang hợp tới độ sâu khoảng gấp đôi độ trong đo bằng đĩa Secchi. Nếu độ trong là 40 cm thì ánh sáng đủ cho tảo mọc tới khoảng 80 cm. Ao nông hơn mức đó thì đáy nhận đủ nắng, tảo sợi và rong bắt đầu mọc (Boyd, 2004; Boyd, 2006).

Với độ trong 30 đến 40 cm như đa số ao vẫn duy trì, Boyd khuyến cáo ao sâu tối thiểu khoảng 100 cm để tránh rong mọc dưới đáy. Ông cũng lưu ý: tảo sợi nở rộ khi ánh sáng mặt trời chiếu được xuống đáy ao (Boyd, 2006). Tài liệu của Đại học New Mexico (Mỹ) cũng ghi nhận tảo sợi thường bắt đầu mọc ở chỗ nước nông, nơi ánh sáng xuyên tới đáy nhiều.

Nước ao trong quá lâu thường do:

• Gây màu không lên, hoặc để nước trong lâu mới thả tôm.
• Tảo tàn, rớt tảo giữa vụ, nước đột ngột trong. Xem bài ao tôm bị sụp tảo, rớt tảo.
• Ao có nhiều chỗ nông: mép bờ thoải, góc ao, ao đất bị bồi lắng.

Dinh dưỡng dư ở đáy

Tảo cần ánh sáng, nhiệt độ ấm và dinh dưỡng (chủ yếu đạm và lân). Trong ao nuôi, đạm và lân đi vào nước nhiều từ thức ăn thừa và phân tôm (Boyd, 2006). Theo Tép Bạc, các nguồn dễ gây lab lab gồm: xác tảo, rong, lá cây còn sót lại khi cải tạo ao chưa kỹ; xác rong tảo chìm xuống đáy sau khi diệt; và việc dùng phân vô cơ (nhất là phân lân) để gây màu.

Tảo đáy gây hại cho tôm như thế nào?

1. Tảo đáy chết, thối rữa sinh khí độc. Khi ao lên màu trở lại, nước đục lên, đáy thiếu sáng nên lớp lab lab chết, bong và nổi lên mặt, sau đó chìm xuống tạo lớp bùn đen. Xác tảo phân hủy trong điều kiện thiếu oxy là nguồn sinh khí H₂S (Tép Bạc, 2024). Theo Boyd, H₂S sinh ra do vi khuẩn khử sunfat ở đáy yếm khí và tập trung ở lớp nước sát đáy, nơi tôm sống. Ông khuyến cáo trong ao nước lợ, nước mặn, H₂S không nên vượt quá 0,005 mg/L (5 µg/L) (Boyd, 2014).

2. Tụt oxy. Ban ngày tảo đáy quang hợp, nhưng ban đêm chúng hô hấp, lấy oxy. Khi một lượng lớn tảo chết cùng lúc, tự nhiên hay do dùng thuốc diệt, vi khuẩn phân hủy xác tảo tiêu tốn rất nhiều oxy và có thể làm oxy tụt nguy hiểm (Đại học New Mexico; Boyd, 2006). Đây là lý do không nên diệt một mảng tảo quá lớn cùng lúc mà không chuẩn bị quạt khí.

3. Tôm yếu, dễ bệnh. Tép Bạc ghi nhận ao bị ngộ độc lab lab thường có tôm ăn kém, chậm lớn, dễ bị đen mang, đóng rong; tôm nhỏ ăn phải lab lab lâu ngày có thể bị tổn thương đường ruột và gan tụy. Xem thêm bệnh đen mang, vàng mang.

4. Vướng tôm, khó quản lý. Tảo sợi kết búi làm tôm nhỏ vướng, quấn cánh quạt, cản xi phông.

Cách phòng tảo đáy từ đầu vụ

Phòng tảo đáy chủ yếu là không để ánh sáng xuống tới đáy. Các bước:

1. Cải tạo ao kỹ: dọn sạch bùn, xác rong, lá cây, đáy ao phơi khô kỹ. Ao đất nên lấp, san bớt chỗ nông ở góc và mép. Xem quy trình cải tạo ao.
2. Gây màu sớm ngay sau khi xử lý nước, không để nước trong lâu. Tép Bạc khuyến cáo không để nước trong quá 1 tuần khi chuẩn bị ao. Xem cách gây màu nước.
3. Hạn chế phân vô cơ, nhất là phân lân để gây màu; ưu tiên gây màu bằng vi sinh, chế phẩm gây màu.
4. Giữ độ trong ổn định. Bảng tham khảo của Boyd (2004):

Quy chuẩn QCVN 02-19:2014/BNNPTNT quy định độ trong ao nuôi tôm nước lợ từ 20 đến 50 cm. Khi độ trong tăng dần qua các ngày, đó là tín hiệu tảo đang tàn, cần bổ sung màu trước khi tảo đáy kịp mọc. Cách đo độ trong đúng xem bài cách đo và đọc chỉ tiêu nước ao tôm.

5. Cho ăn vừa đủ, xi phông, quạt nước đều, dùng vi sinh xử lý đáy để giảm dinh dưỡng dư.

Cách xử lý khi ao đã có tảo đáy, lab lab

Trường hợp 1: Ao chưa thả tôm

Đây là lúc xử lý triệt để nhất: vớt bỏ rong, tảo sợi, rồi dùng sản phẩm diệt rong rêu đúng liều theo nhãn (nếu nhãn có liều riêng cho ao chưa thả thì dùng liều đó). Vớt xác, xả bớt nước đáy nếu được, rồi mới xử lý nước và gây màu. Không thả tôm khi xác rong tảo còn đang phân hủy.

Trường hợp 2: Ao đang nuôi, lab lab ít hoặc mới chớm

1. Vớt hết mảng lab lab nổi ở góc cuối gió mỗi ngày. Theo Tép Bạc, lab lab càng nhiều càng phải vớt nhiều, nếu để lại thì khí độc sinh ra vượt khả năng xử lý của vi sinh.
2. Gây màu lại để che sáng đáy, ngăn tảo đáy mọc tiếp.
3. Dùng vi sinh xử lý đáy phân hủy xác tảo, kết hợp chạy quạt.
4. Theo dõi oxy sáng sớm, test H₂S, NH₃ vài ngày sau.

Trường hợp 3: Ao đang nuôi, tảo sợi, rong rêu dày

• Vớt cơ học trước để giảm lượng tảo chết trong ao.
• Nếu dùng thuốc diệt tảo trong ao có tôm, chỉ dùng đúng liều ghi trên nhãn, không tự tăng liều, chọn ngày nắng, không mưa. Thuốc gốc đồng (CuSO₄) độc với tôm hơn khi độ kiềm thấp, nên kiểm tra kiềm trước khi dùng.
• Tăng quạt khí trước và sau khi dùng, vì xác tảo phân hủy làm tụt oxy (Boyd, 2006). Tài liệu của Đại học New Mexico khuyên khi tảo phủ diện rộng nên xử lý từng phần ao thay vì toàn ao một lúc để giảm nguy cơ thiếu oxy.
• 24 đến 48 giờ sau, dùng vi sinh xử lý đáy để phân hủy xác tảo; nếu thấy khí độc tăng thì dùng sản phẩm hấp thụ khí độc.
• Gây màu lại khi nước ổn định để tảo đáy không quay lại.

Sản phẩm Noben hỗ trợ

Dùng đúng công dụng và liều trên nhãn:

• SUPER CUT ALGAE: hỗ trợ cắt tảo, giảm tảo (gốc đồng). Hỗ trợ cắt tảo: 100g/1.500m³ nước; giảm tảo: 100g/3.000m³. Tảo lam, tảo sợi, tảo xanh quá dày: 500g/2.000m³, dùng 2 liều cách nhau 2 ngày. Tạt lúc nắng gắt 9 đến 10 giờ, không dùng khi mưa hoặc ít nắng; ngưng dùng trước thu hoạch 15 ngày.
• NB BROWN: gây màu nước nhanh, màu bã trà, che tia nắng chiếu thẳng xuống đáy ao. Trước khi thả: 250g/1.500m³; khi mất tảo đột ngột: 250g/1.000m³.
• PROTICBEST: vi sinh làm sạch đáy, phân hủy chất thải hữu cơ, xác tảo tàn và khí độc ở đáy ao. Tạt trực tiếp 1 lít/3.000m³, định kỳ 3 đến 5 ngày.
• AQUA YUCCA: hấp thụ nhanh khí độc. Khi khí độc cao: 500g/3.000m³, dùng liên tục 2 đến 3 lần.
• SUPER OXY 02: cung cấp oxy nhanh, cấp cứu khi tôm nổi đầu do thiếu oxy. 2 đến 3kg/1.000m³, rải đều trên mặt ao.

Dùng công cụ tính liều để quy đổi liều theo thể tích ao, xem thêm lịch chăm sóc theo ngày tuổi. Các bước chi tiết có tại trang giải pháp gây màu nước, xử lý tảo và khí độc đáy ao, nhớt bạt.

Nguồn tham khảo

• Lab lab trong ao tôm và cách phòng trị hiệu quả – Tép Bạc, 2024
• Phytoplankton dynamics in aquaculture ponds – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2006
• Secchi disk visibility: Correct measurement, interpretation – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2004
• Hydrogen sulfide toxic, but manageable – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2014
• Selection and application of a suitable sampling method for evaluation of lab-lab – SEAFDEC/AQD (N. A. Jumalon), 1978
• Managing Filamentous Algae in Ponds – New Mexico State University (R. Sallenave)