Nuôi tôm mùa nắng nóng: quản lý nhiệt độ cao, oxy, tảo, độ mặn và giờ cho ăn

Nuôi tôm mùa nắng nóng tưởng thuận lợi vì tôm lớn nhanh, nhưng khi nước ao vượt 32°C thì rủi ro tăng rõ: oxy hòa tan giảm, tảo nở dày rồi tàn, pH dao động mạnh, độ mặn tăng do bốc hơi, đáy ao nhanh bẩn. Bài này giúp bà con hiểu nhiệt độ cao tác động thế nào và cách giữ ao ổn định: che lưới, giữ mực nước, chạy quạt và chỉnh giờ cho ăn.

Nhiệt độ bao nhiêu là quá nóng với tôm?

Tài liệu hướng dẫn nuôi tôm he trong ao của FAO cho rằng nhiệt độ 26 đến 30°C thường tốt nhất cho năng suất: tôm lớn nhanh, tỷ lệ sống cao. Trên 32°C là mức cần lo ngại. Nhìn chung tốc độ lớn tăng theo nhiệt độ, nhưng ở nhiệt độ cao thì tỷ lệ chết tăng.

Với tôm thẻ chân trắng, Ching và Limsuwan (Global Seafood Alliance, 2012) dẫn kết quả của các nhà dinh dưỡng Đại học Kasetsart (Thái Lan): tôm tiêu hóa dưỡng chất tốt nhất ở 29 đến 31°C, trùng với khoảng có hệ số chuyển đổi thức ăn tốt nhất trong thử nghiệm của họ.

Giáo sư Claude E. Boyd (Đại học Auburn, 2018) giải thích: tôm là động vật biến nhiệt; vượt quá nhiệt độ tối ưu, tôm lớn chậm lại, ngừng lớn và có thể chết nếu nước tiếp tục nóng.

Nắng nóng làm oxy hòa tan giảm

Nước càng nóng càng giữ ít oxy: theo Boyd (2018), nước ngọt bão hòa ở 20°C chứa 9,08 mg/L oxy, ở 32°C chỉ còn 7,29 mg/L. Đồng thời nhiệt độ cao làm tôm, tảo, vi khuẩn hô hấp mạnh hơn, cần nhiều oxy hơn từ nguồn nước chứa ít oxy hơn. Vì vậy thiếu oxy là mối đe dọa lớn hơn khi trời nóng.

FAO dẫn một khảo sát ao tôm: trong một đêm, tôm chỉ dùng khoảng 9% lượng oxy, còn nước (tảo, vi khuẩn, chất lơ lửng) dùng khoảng 69% và đáy khoảng 15%. Vì vậy giảm bớt tảo và chất hữu cơ cũng là cách giữ oxy.

Hướng dẫn của ngành nông nghiệp Hà Tĩnh (2018) khuyến cáo giữ oxy trên 3,5 mg/L; với ao thâm canh, nhất là tôm thẻ mật độ cao, nên giữ oxy sáng sớm từ 4 mg/L trở lên (tốt nhất trên 5 mg/L). Khi tôm có dấu hiệu nổi đầu, xem bài tôm nổi đầu do thiếu oxy và trang giải pháp thiếu oxy, sốc stress.

Phân tầng nhiệt ban ngày

Nắng làm lớp nước mặt nóng nhanh và nhẹ hơn, nổi trên lớp nước đáy mát hơn. Boyd (2018) gọi đây là phân tầng nhiệt: oxy do tảo tạo ra ở lớp mặt không xuống được lớp đáy, trong khi xác tảo chìm xuống đáy tiếp tục tiêu thụ oxy. Ao nuôi thường nông nên chỉ phân tầng tạm thời ban ngày rồi tự trộn lại ban đêm; dòng chảy do quạt nước cũng ngăn được phân tầng.

Khi phân tầng bị phá vỡ đột ngột do mưa giông lớn hoặc gió mạnh, lớp nước đáy thiếu oxy trộn lên có thể làm thiếu oxy cả ao (Boyd, 2018). Cách xử lý ao sau mưa có ở bài nuôi tôm mùa mưa.

Tảo phát triển mạnh rồi tàn, pH dao động

Boyd (2018) cho biết nước ấm thúc đẩy tảo phát triển, tảo lấy nhiều CO₂ hơn để quang hợp nên pH chênh lệch ngày đêm lớn hơn. Nắng hạn kéo dài còn làm dưỡng chất cô đặc, dễ dẫn đến tảo nở hoa quá mức và tăng lượng chất hữu cơ cần oxy để phân hủy (Boyd, 2020).

Khuyến nông Hà Tĩnh (2023) ghi nhận kinh nghiệm thực tế: khi nắng nóng kéo dài kèm mưa giông bất chợt, tảo phát triển nhiều và tàn nhanh, tôm hay gặp dịch bệnh. Hướng dẫn của Hà Tĩnh (2018) khuyến cáo:

• Quản lý chặt mật độ tảo trong thời gian nắng nóng; khi nước xanh đậm đặc thì giảm bớt tảo bằng biện pháp phù hợp.
• Trong thời gian xử lý giảm tảo, giảm 30 đến 50% lượng thức ăn, tăng quạt khí, sau đó bổ sung vi sinh để phục hồi hệ vi khuẩn trong ao.
• Ao có nguồn nước sạch, độ mặn ổn định có thể thay 20 đến 30% nước để giảm mật độ tảo.
• Giữ pH trong khoảng 7,5 đến 8,2.

pH chiều cao còn làm NH₃ độc hơn, xem bài NH3, NO2 trong ao bạt. Cách xử lý tảo dày, tảo độc có ở bài xử lý tảo độc, tảo lam và trang giải pháp gây màu nước, xử lý tảo.

Độ mặn tăng do bốc hơi

Nước nóng bốc hơi nhanh hơn (Boyd, 2018). Ở vùng ít trao đổi nước, độ mặn có thể tăng vượt khoảng thích hợp của tôm (Boyd, 2020). Hà Tĩnh (2018) khuyến cáo duy trì độ mặn 10 đến 25‰ cho tôm nuôi thâm canh, bán thâm canh. Có cơ sở nuôi ở Hà Tĩnh đầu tư giếng khoan nước ngọt để hạ độ mặn khi cần (Khuyến nông Hà Tĩnh, 2023).

Khi bổ sung nước, lấy từ ao lắng đã xử lý và cấp vào buổi tối, khi nhiệt độ ao chứa và ao nuôi gần bằng nhau, tránh làm biến động tảo (Khuyến nông Hà Tĩnh, 2023).

Các biện pháp chống nóng cho ao tôm

Giữ mực nước sâu

FAO cho rằng tăng độ sâu nước là cách tốt nhất để ao không quá nóng. Hướng dẫn Hà Tĩnh (2018) yêu cầu mực nước ao tối thiểu 1,3 đến 1,5 m; một cơ sở công nghệ cao ở Hà Tĩnh giữ mực nước bể nuôi 1,3 đến 1,4 m (Khuyến nông Hà Tĩnh, 2023). Ao càng sâu càng phải chạy quạt đủ để tránh phân tầng.

Che lưới, che nắng

FAO ghi nhận che bóng một phần ao (như bằng lá dừa thả nổi) có lợi. Người nuôi ở Hà Tĩnh dùng lưới lam, bạt che nắng căng phía trên ao bạt để giảm bức xạ, hạn chế nước nóng lên và hạn chế tảo phát triển (Khuyến nông Hà Tĩnh, 2023). Chỉ che một phần để tảo vẫn quang hợp.

Chạy quạt nước đủ và đúng lúc

Quạt nước vừa cấp oxy vừa trộn tầng nước. Hà Tĩnh (2018) khuyến cáo chạy quạt để tránh phân tầng nhiệt độ, tăng oxy và giảm thiếu oxy cục bộ. Lắp quạt sao cho nước lưu thông khắp ao, xem bài bố trí quạt nước và oxy hòa tan.

Mật độ thả và thời điểm thả

Hà Tĩnh (2018) khuyến cáo chỉ thả giống khi nhiệt độ dưới 30°C (sáng sớm hoặc chiều mát), mật độ tôm thẻ chân trắng dưới 80 con/m² với nuôi vụ muộn trong mùa nóng. Cách thả đúng có ở bài cách thả tôm giống.

Cho ăn khi trời nóng: giảm lượng, tránh giờ nắng gắt

Thí nghiệm của Ching và Limsuwan (2012) cho thấy ở 32 đến 34°C, tôm tiêu hóa nhanh hơn và nhá luôn sạch thức ăn chỉ sau một giờ, nên dựa vào nhá để tăng lượng ăn sẽ dễ cho ăn quá tay. Cho ăn nhiều khi nước từ 32°C trở lên đã làm tảo phát triển quá mức, xác tảo tàn nổi thành mảng, nitrit và vi khuẩn gây bệnh tăng, tôm chết. Các ao cho ăn 3 cữ/ngày, bỏ cữ 3 giờ chiều khi nhiệt độ vượt 32°C, có hệ số chuyển đổi thức ăn và tỷ lệ sống tốt hơn ao cho ăn 4 cữ.

Khuyến cáo thực tế từ Việt Nam:

Tóm lại: cho ăn chủ yếu sáng sớm và chiều mát, giảm hoặc bỏ cữ lúc nước nóng nhất. Xem thêm quản lý thức ăn cho tôm. Hà Tĩnh (2018) cũng khuyên định kỳ trộn vitamin C, khoáng vi lượng, men tiêu hóa vào thức ăn; xem trang giải pháp men tiêu hóa, tăng đề kháng.

Lịch kiểm tra hằng ngày mùa nắng nóng

1. Sáng sớm: đo oxy, pH, nhiệt độ; xem tôm có nổi đầu không.
2. Giữa trưa, đầu giờ chiều: đo nhiệt độ nước; nếu trên 32°C thì giảm hoặc bỏ cữ ăn, tăng quạt.
3. Chiều: đo pH; quan sát màu nước, váng tảo cuối gió.
4. Tối và đêm: duy trì quạt; cấp nước bổ sung nếu cần.
5. Định kỳ: độ mặn, độ kiềm, khí độc; xi phông đáy ao bạt. Xem bài cách đo và đọc chỉ tiêu nước ao tôm.

Sản phẩm Noben hỗ trợ

Các sản phẩm sau hỗ trợ đúng công dụng ghi trên nhãn, liều dùng theo nhãn:

• SUPER OXY 02: cung cấp oxy nhanh, cấp cứu khi tôm nổi đầu do thiếu oxy.
• NB ALGAE: vi sinh Bacillus phân hủy xác tảo tàn, mùn bã, hỗ trợ giảm tảo, cắt tảo; nhãn hướng dẫn khi dùng để cắt tảo, giảm tảo thì tạt lúc 22 đến 24 giờ đêm (nhớ duy trì quạt).
• PROTICBEST: vi sinh làm sạch đáy, sạch nước, phân hủy chất thải hữu cơ, thức ăn dư, xác tảo tàn và khí độc ở đáy ao.
• NB C SORMIN: bổ sung vitamin, khoáng, hỗ trợ chống sốc, giảm stress khi môi trường ao nuôi thay đổi.
• AQUA YUCCA: hấp thụ nhanh khí độc, cấp cứu khi tôm nổi đầu.

Dùng công cụ tính liều để quy đổi liều theo thể tích ao, và xem lịch chăm sóc theo ngày tuổi để chủ động từng giai đoạn.

Nguồn tham khảo

• Water temperature in aquaculture – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2018
• Effects of weather and climate on aquaculture – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2020
• Temperature affects feeding behavior of Pacific white shrimp – Global Seafood Alliance (C. A. Ching, C. Limsuwan), 2012
• Manual on pond culture of penaeid shrimp: Design criteria required by shrimp – FAO
• Giải pháp an toàn cho tôm nuôi trong mùa nắng nóng của người dân Hà Tĩnh – Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, 2023
• Một số giải pháp kỹ thuật ứng phó thời tiết nắng nóng kéo dài, mưa giông bất thường đối với nuôi tôm – Nông thôn mới Hà Tĩnh (theo Sở NN&PTNT Hà Tĩnh), 2018