Tảo có lợi và tảo có hại trong ao tôm: nhận biết qua màu nước, giữ tảo ổn định
Phân biệt tảo có lợi (tảo khuê, tảo lục) và tảo có hại (tảo lam, tảo giáp) trong ao tôm qua màu nước; vì sao tảo nở dày rồi tàn, cách giữ tảo ổn định.

Nội dung bài viết
Màu nước là "bảng chỉ số" dễ đọc nhất của ao tôm, và màu đó chủ yếu do tảo tạo nên. Tảo vừa là nguồn oxy, thức ăn tự nhiên, vừa có thể là nguyên nhân thiếu oxy, khí độc khi nở dày rồi tàn. Bài này giúp bà con phân biệt nhóm tảo có lợi và có hại qua màu nước và hiểu nguyên tắc giữ tảo ổn định. Cách gây màu trước khi thả có ở bài cách gây màu nước; xử lý khi tảo độc đã bùng phát có ở bài xử lý tảo độc, tảo lam.
Tảo làm gì trong ao tôm?
Giáo sư Claude E. Boyd (Global Seafood Alliance, 2009 và 2018) tóm lược vai trò của tảo:
- Tạo oxy ban ngày qua quang hợp, là nguồn oxy lớn nhất của ao.
- Là nền của chuỗi thức ăn tự nhiên; quan trọng nhất ở giai đoạn đầu khi tôm nhỏ chưa dùng thức ăn công nghiệp hiệu quả.
- Hấp thu dinh dưỡng từ chất thải (đạm, lân) để sinh trưởng.
Nhưng tảo cũng hô hấp suốt ngày đêm. Boyd (2018) nhấn mạnh: tảo càng dày, oxy chênh lệch ngày đêm càng lớn, và tần suất thiếu oxy ban đêm càng cao. Tảo sống ngắn ngày, chết liên tục, xác tảo lắng xuống đáy thành chất hữu cơ (Boyd, Global Seafood Alliance, 2004). Vì vậy mục tiêu là tảo vừa đủ và ổn định, không phải càng nhiều càng tốt.
Nhận biết nhóm tảo qua màu nước
Boyd (2009) cho biết màu và độ trong khác nhau giữa các ao chủ yếu do thành phần và mật độ tảo khác nhau. Bảng dưới tổng hợp từ các tài liệu khuyến nông và nghiên cứu:
| Màu nước | Nhóm tảo thường gặp | Đánh giá |
|---|---|---|
| Vàng, nâu nhạt | Tảo khuê (tảo silic) | Có lợi; khuyến nông xem là màu thích hợp để thả giống |
| Xanh vỏ đậu, xanh nõn chuối | Tảo lục | Có lợi, giúp ổn định môi trường |
| Xanh đậm, xanh rêu, có váng | Tảo lam (vi khuẩn lam) | Có hại khi nở dày; dễ tàn đột ngột, một số loài sinh độc tố |
| Nâu đỏ, màu gạch cua | Tảo giáp, tảo nâu phát triển mạnh | Cần giảm, xử lý như khi tảo lam phát triển mạnh |
Nguồn: hướng dẫn nuôi tôm thẻ ao đất của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia (màu tảo khuê, xanh vỏ đậu); bài hướng dẫn về màu nước ao nuôi của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia (2018, viết cho ao cá, mô tả màu tảo lục, tảo lam, tảo giáp). Màu nước chỉ là dấu hiệu gợi ý; muốn biết chính xác cần soi mẫu dưới kính hiển vi.
Tảo có lợi: tảo khuê và tảo lục
Tảo khuê được nhiều người nuôi tôm nước lợ ưa chuộng. Boyd (2009) ghi nhận nhiều nhà quản lý ao tôm nước lợ, nước mặn ưa tảo khuê vì đây là thức ăn tự nhiên tốt cho tôm. Người nuôi đã kích thích được tảo khuê bằng cách bón phân có tỷ lệ đạm cao hơn lân khoảng 10 đến 20 lần; nhiều người tin rằng nitrat và silicat giúp tảo khuê phát triển, dù chưa có nghiên cứu kiểm chứng đầy đủ cho mọi biện pháp.
Tảo lục tạo màu xanh nhạt, được đánh giá là ổn định môi trường và hấp thu chất hữu cơ, góp phần giảm khí độc (Khuyến nông Quốc gia, 2018). Boyd (2009) lưu ý: chưa có cách đáng tin cậy để giữ tảo lục lâu dài; ao ban đầu có tảo lục về sau vẫn có thể chuyển sang tảo lam.
Tảo có hại: tảo lam, tảo độc
Vì sao tảo lam gây hại?
Theo Boyd (2009):
- Tảo lam nở dày làm oxy dao động mạnh giữa ngày và đêm.
- Tảo lam hay nổi thành váng khi trời lặng, hấp thụ nhiệt làm nóng lớp nước mặt, rồi dạt vào góc ao, chết và làm xấu nước, đáy tại chỗ.
- Tảo lam dễ tàn đột ngột, nhất là khi ao chỉ có một loài tảo lam chiếm ưu thế, trời lặng gió, nóng, nắng gắt. Tảo tàn hàng loạt có thể gây thiếu oxy dù đã chạy quạt.
- Một số chi tảo lam sinh chất gây mùi hôi trong thịt tôm cá; một số loài sinh độc tố có thể làm chết tôm cá.
Lucien-Brun (Global Seafood Alliance, 2006) còn ghi nhận sự hiện diện của tảo lam là một trong các điều kiện liên quan đến hiện tượng gan tụy vỡ, đổi màu đầu tôm khi thu hoạch, làm giảm giá trị tôm.
Điều kiện làm tảo lam phát triển
Boyd (2009) cho biết tảo lam được lợi khi dinh dưỡng trong nước cao và pH trên 8,3, vì ở pH cao chúng cạnh tranh carbon tốt hơn các loại tảo khác. Ao nhiều chất thải từ thức ăn là môi trường lý tưởng. Tảo lam có ở ao nước lợ nhưng nhiều nhất khi độ mặn dưới 10‰. Lucien-Brun (2006) bổ sung: ao có đáy nhiều bùn, chất thải và ít thay nước thường thuận lợi cho tảo lam.
Vì sao tảo nở dày rồi tàn?
Boyd (2004) giải thích chuỗi nhân quả: thức ăn dư và phân tôm phân hủy giải phóng đạm, lân; đạm và lân kích thích tảo phát triển; lượng thức ăn càng tăng thì tảo càng nhiều. Tảo dày làm nước đục, ánh sáng chỉ xuống được lớp mỏng, quần thể dễ mất cân bằng và tàn. Xác tảo tàn lại thành chất hữu cơ dưới đáy, tiêu thụ oxy và sinh khí độc, nuôi một đợt tảo mới. Vòng lặp này là lý do tảo không ổn định thường bắt nguồn từ thức ăn dư và đáy bẩn.
Giữ tảo ổn định: nguyên tắc chính
- Kiểm soát nguồn dinh dưỡng: cho ăn theo nhá, không dư (xem quản lý thức ăn); xi phông, làm sạch đáy (xem bùn đáy ao tôm).
- Theo dõi màu nước và độ trong hằng ngày; theo dõi pH sáng chiều, chênh lệch lớn là dấu hiệu tảo quá dày (xem quản lý pH, độ kiềm).
- Giữ độ kiềm ổn định để hạn chế pH dao động.
- Giảm tảo từ từ khi quá dày, không cắt mạnh một lần, tránh tảo tàn đồng loạt; trong thời gian xử lý, giảm thức ăn và tăng quạt.
- Bổ sung vi sinh phân hủy xác tảo, mùn bã để cắt bớt dinh dưỡng nuôi tảo.
- Vớt váng tảo dạt góc ao.
Khi tảo đã sụp, xem bài ao tôm bị sụp tảo; khi có tảo đáy, lab lab, xem tảo đáy, lab lab.
Sản phẩm Noben hỗ trợ (liều theo nhãn):
- SUN BLUE: gây màu nhanh bằng màu xanh, khắc phục hiện tượng tảo lab lab, rong đáy, tảo độc phát triển; dùng cho ao khó gây màu.
- BEN COPPER 500: hỗ trợ cắt tảo, giảm tảo, giúp ổn định mật độ tảo và pH.
- TOXIC ALGAE: xử lý xác tảo tàn, váng bọt, nhớt nước; ổn định pH.
- PROTICBEST: vi sinh phân hủy xác tảo tàn, chất thải hữu cơ; ổn định màu nước.
Xem thêm trang giải pháp gây màu nước, xử lý tảo.
Nguồn tham khảo
- Phytoplankton in aquaculture ponds: Cyanobacteria cause dissolved-oxygen fluctuations – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2009
- Dissolved oxygen dynamics: Proper management most important aspect of pond water quality – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2018
- Feeding affects pond water quality – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2004
- Proactive measures address hepatopancreas problems in HOSO shrimp – Global Seafood Alliance (H. Lucien-Brun), 2006
- Kỹ thuật nuôi tôm thẻ chân trắng trong ao đất – Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, 2015
- Cách nhận biết và khắc phục một số trường hợp bất thường của màu nước ao nuôi cá – Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, 2018
Câu hỏi thường gặp
Màu nước nào tốt nhất cho ao tôm?
Màu vàng nâu nhạt của tảo khuê hoặc xanh nhạt (xanh vỏ đậu) của tảo lục thường được xem là tốt. Quan trọng hơn màu là màu ổn định, không đổi đột ngột và pH sáng chiều không chênh lệch quá lớn.
Nước xanh đậm có phải lúc nào cũng xấu?
Nước xanh đậm thường là tảo quá dày, có thể là tảo lam. Tảo dày làm oxy ban đêm tụt sâu và dễ tàn đột ngột. Nên kiểm tra oxy sáng sớm, pH chiều và soi mẫu để biết loại tảo.
Có nên diệt sạch tảo khi thấy tảo lam?
Không nên diệt sạch một lần, vì tảo tàn đồng loạt sẽ làm thiếu oxy và sinh khí độc. Nên giảm từ từ, đồng thời cắt nguồn dinh dưỡng và bổ sung vi sinh phân hủy xác tảo.
Vì sao ao gây màu mãi không lên?
Có thể do nước thiếu dinh dưỡng, độ kiềm thấp, ao bị phèn, hoặc còn dư hóa chất sát trùng. Xem thêm bài cách gây màu nước và ao tôm bị phèn.