Phơi ao, cho ao nghỉ và luân canh giữa các vụ tôm: cơ chế khoa học, phơi bao lâu là đủ
Phơi ao giữa vụ giúp phân hủy chất hữu cơ, giảm mầm bệnh tự nhiên. Bài giải thích cơ chế, phơi bao lâu là đủ, cày xới, bón vôi, cho ao nghỉ và luân canh.

Nội dung bài viết
Phơi ao, cho ao nghỉ và luân canh là cách dùng nắng, không khí và thời gian để làm sạch đáy sau mỗi vụ, ít tốn hóa chất. Nhưng phơi bao lâu là đủ, có diệt được mầm bệnh thật không? Bài này giúp bà con hiểu cơ chế khoa học của việc phơi ao, cách làm hiệu quả, và giới hạn của biện pháp này với bệnh virus.
Quy trình cải tạo đầy đủ có ở bài cải tạo ao và chuẩn bị nước; bài này đi sâu vào phơi, nghỉ và luân canh.
Vì sao phơi ao có tác dụng?
Li, Queiroz và Boyd (Global Seafood Alliance, 2015) nêu ba lý do cho việc phơi đáy và bón vôi giữa các vụ:
- Đẩy nhanh phân hủy chất hữu cơ. Đất khô thì lỗ rỗng, vết nứt chứa không khí, vi khuẩn hiếu khí có oxy để phân hủy chất hữu cơ; sắt hóa trị II, nitrit, sunfua cũng bị oxy hóa.
- Trung hòa độ chua của đất.
- Tiêu diệt sinh vật không mong muốn, kể cả tác nhân gây bệnh, khi vũng nước và đất khô hẳn. Tuy nhiên một số vi sinh vật tạo bào tử, nang có thể sống sót rất lâu.
Boyd (2003) giải thích: chất hữu cơ đáy gồm phần dễ phân hủy (gây hại chính cho vụ sau) và phần khó phân hủy tích lũy dần; phần ảnh hưởng tới nước chủ yếu nằm ở lớp bùn mặt và vài cm đất trên cùng, gây tiêu tốn oxy, yếm khí và sinh amoni, nitrit, H₂S.
Phơi bao lâu là đủ?
Các thí nghiệm của nhóm Boyd cho thấy:
- Đất phân hủy chất hữu cơ chậm khi độ ẩm trên 30%, mạnh nhất khi độ ẩm khoảng 10 đến 20%, và chậm lại nhanh khi độ ẩm dưới 10% vì vi sinh không còn đủ nước để hoạt động.
- Giữ đất ở độ ẩm tối ưu, gần 80% lượng CO₂ (sản phẩm phân hủy) được giải phóng trong 20 ngày đầu; sau 30 ngày tốc độ chỉ còn khoảng 20% ban đầu.
- Phần lớn đất trở nên quá khô để vi sinh phân hủy chất hữu cơ sau 2 đến 3 tuần nắng. Vì vậy không cần phơi quá 3 tuần (Li và cộng sự, 2015). Boyd (2003) còn cho rằng thường chỉ cần 10 đến 15 ngày.
Nói cách khác: phơi đến khi đất khô se, nứt là đủ; phơi quá lâu đến khô cứng không làm sạch thêm bao nhiêu. Ao nghi nhiễm EHP cần quy trình riêng, xem bài xét nghiệm PCR EHP, làm sạch bào tử.
Cách kiểm tra: đất khử (thiếu oxy) có màu đen do sắt hóa trị II. Đào lớp mặt hoặc bẻ khối đất nứt ra xem: đất không còn đen bên trong là đã được oxy hóa (Li và cộng sự, 2015).
Làm sao để phơi hiệu quả?
Rút bùn khi lớp bùn quá dày
Nếu bùn dày trên 10 đến 15 cm, đáy sẽ không khô hết và máy cày không xuống được; nên đưa bớt bùn ra khỏi ao trước (Li và cộng sự, 2015).
Cày xới
Đất khô mặt trước, tạo lớp vỏ cản bốc hơi và cản không khí. Cày bừa sâu 10 đến 15 cm, tốt nhất cày hai lần theo hai hướng ngược nhau giúp đất khô và thông khí đều (Li và cộng sự, 2015).
Bón vôi đúng mục đích
- Đo pH đất trước: lấy đất lớp mặt 5 cm ở 8 đến 12 điểm trong ao, trộn đều thành một mẫu, phơi khô, nghiền rồi đo pH.
- pH đất dưới 7,5 thì nên bón vôi để vi sinh phân hủy chất hữu cơ tốt hơn. Bón đều khắp đáy khi đất còn ẩm, tốt nhất trong vòng hai ngày sau khi tháo cạn; đất đã khô hoàn toàn thì vôi không phản ứng được.
- Đá vôi nông nghiệp nên chọn loại hạt mịn (lọt sàng 0,25 mm); vôi nung, vôi tôi mạnh gấp khoảng 1,8 và 1,4 lần đá vôi (Li, Queiroz và Boyd, 2015).
Vôi có "diệt khuẩn" đáy ao được không?
Cùng nhóm tác giả: vôi tôi làm hô hấp vi sinh trong đất gần như về 0, nhưng sau 2 đến 4 ngày vi khuẩn đã phục hồi. Giữ pH đất trên 10 trong một ngày cần 4.500 đến 7.500 kg vôi/ha, cao hơn nhiều lượng thường dùng. Họ cho rằng bằng chứng vôi sát trùng đáy ao hiệu quả chưa thật chắc chắn; phơi khô có lẽ diệt phần lớn sinh vật ở đáy, còn vôi chủ yếu để trung hòa độ chua. Vôi liều cao (500 đến 750 g/m² trở lên) nên dành cho những chỗ ướt không phơi khô được.
Giới hạn: phơi ao không cắt được mọi mầm bệnh
- Bệnh đốm trắng: Newman (Global Seafood Alliance, 2013) cảnh báo các vật chủ trung gian mang virus đốm trắng có thể tồn tại trong bùn đáy dưới dạng nang chịu được điều kiện khắc nghiệt; phơi ao và liều sát trùng thông thường không diệt được chúng.
- Nguồn lây quan trọng hơn thường đến từ bên ngoài: theo dõi 50 ao tôm sú ở Indonesia (Callinan và cộng sự, ACIAR, 2013), nước xả từ ao bùng phát đốm trắng là nguồn gây bệnh quan trọng cho ao thượng, hạ nguồn; giống PCR âm tính giúp ao không bùng phát ít nhất hai tháng đầu. Hai việc hữu ích nhất: thả giống PCR âm tính và quản lý lấy nước khi vùng lân cận có dịch.
Bệnh do virus không có thuốc đặc hiệu. Khi ao có dịch, phải khai báo và xử lý ao, nước theo hướng dẫn của cơ quan thú y; More và Frelier (Global Seafood Alliance, 2002) khuyến cáo với bệnh lây nhanh như đốm trắng: thu hoạch tôm còn lại, khử trùng ao mà không xả nước ra ngoài, ngăn tôm thoát ra môi trường và báo cho các trại lân cận. Xem thêm bệnh đốm trắng WSSV.
Cho ao nghỉ và luân canh
Cho ao nghỉ theo mùa: More và Frelier (2002) khuyến cáo phơi ao định kỳ vài tuần và dồn sản xuất vào mùa thuận lợi. Biện pháp "nghỉ vụ đồng loạt" cả vùng để mầm bệnh chết dần vì không có vật chủ chỉ hiệu quả khi tất cả các hộ trong vùng cùng tuân thủ.
Luân canh: xen vụ tôm với lúa giúp cải tạo đất và ngắt chuỗi nuôi tôm liên tục; xem mô hình tôm – lúa và nuôi ghép tôm với cá.
Ao bạt: vẫn cần chà rửa, phơi khô bạt, đường ống sau mỗi vụ (xem bài cải tạo ao và bài EHP nêu trên).
Sản phẩm Noben hỗ trợ
Phơi ao là biện pháp chính; sản phẩm chỉ hỗ trợ khi đáy có vấn đề, dùng theo công dụng và liều ghi trên nhãn:
- BIO EDTA: khử kim loại nặng, thuốc trừ sâu, hóa chất, phèn đáy tồn dư ở đáy ao; giúp làm sạch nguồn nước.
- NB BIOPOND: phân hủy nhanh chất thải, mùn bã hữu cơ, xác tảo, xác động thực vật và khí độc tích tụ ở đáy.
- DOWN MAX: hạ phèn, giải độc phèn, kim loại nặng; tẩy phèn đáy, phèn nước, hữu ích với ao đất phèn sau khi phơi.
Xem lịch chăm sóc theo ngày tuổi để lên kế hoạch vụ mới. Cần tư vấn cải tạo cho ao cụ thể, bà con gọi/Zalo 0934 246 420 để kỹ thuật viên Noben hỗ trợ.
Nguồn tham khảo
- Pond bottom dry-out and liming, Part 1: Disinfection in semi-intensive shrimp ponds – Global Seafood Alliance (L. Li, J. F. Queiroz, C. E. Boyd), 2015
- Pond bottom dry-out and liming, Part 2: Limit liming after soil testing – Global Seafood Alliance (L. Li, J. F. Queiroz, C. E. Boyd), 2015
- Organic matter in pond bottom sediment – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2003
- Biosecurity: Not just a word – Global Seafood Alliance (S. G. Newman), 2013
- Development, implementation of shrimp health programs require integrated effort – Global Seafood Alliance (W. R. More, P. Frelier), 2002
- Determinants for WSD outbreaks in Indonesian smallholder shrimp ponds – ACIAR (R. Callinan và cộng sự), 2013
Câu hỏi thường gặp
Phơi ao bao nhiêu ngày là đủ?
Theo nhóm GS Boyd, phần lớn chất hữu cơ dễ phân hủy được xử lý trong khoảng 10 đến 15 ngày; không cần phơi quá 3 tuần vì đất quá khô thì vi sinh ngừng hoạt động.
Ao phèn có nên phơi khô nứt nẻ không?
Ao đất phèn phơi quá khô có thể làm phèn bị oxy hóa, nước vụ sau dễ chua. Bà con nên đo pH đất, hỏi cán bộ kỹ thuật về mức phơi phù hợp và cách rửa phèn; xem bài ao tôm bị phèn.
Phơi ao có diệt được virus đốm trắng không?
Không chắc chắn. Vật chủ trung gian mang virus có thể tồn tại trong bùn đáy dưới dạng nang chịu khô. Phòng bệnh đốm trắng phải kết hợp giống PCR âm tính, an toàn sinh học và quản lý nguồn nước khi vùng lân cận có dịch.