Nhà máy đạt ISO 9001:2015 tại Củ Chi. Kỹ thuật viên tư vấn miễn phí cho từng ao.

Kỹ thuật nuôi

Nuôi ghép tôm với cá rô phi, cá đối để làm sạch nước: cơ chế, cách bố trí và lưu ý

Nuôi ghép tôm với cá rô phi, cá đối giúp ổn định tảo, tận dụng mùn bã đáy. Bài nêu cơ chế, bằng chứng khoa học, ba cách bố trí ao, mật độ tham khảo và lưu ý.

Nuôi ghép tôm với cá rô phi, cá đối để làm sạch nước: cơ chế, cách bố trí và lưu ý
Nội dung bài viết
  1. Vì sao cá giúp nước ao tôm ổn định hơn?
  2. Bằng chứng khoa học tới đâu?
  3. Ba cách bố trí ao nuôi ghép
  4. Những lưu ý để nuôi ghép không phản tác dụng
  5. Sản phẩm Noben hỗ trợ
  6. Nguồn tham khảo
  7. Câu hỏi thường gặp

Nhiều vùng nuôi đã thả thêm cá rô phi, cá đối vào hệ thống ao tôm với kỳ vọng cá ăn mùn bã, ổn định tảo và giảm vi khuẩn gây bệnh trong nước. Cách làm này có cơ sở khoa học, nhưng không phải cứ thả cá là tôm hết bệnh. Bài này giúp bà con hiểu cá làm sạch nước theo cơ chế nào, bằng chứng tới đâu, và ba cách bố trí ao nuôi ghép phù hợp với điều kiện từng hộ.

Vì sao cá giúp nước ao tôm ổn định hơn?

Cá đối: "dọn đáy"

Theo Trạm Khuyến nông Bình Sơn (Quảng Ngãi, 2018), cá đối ăn tạp, tận dụng mùn bã hữu cơ ở đáy ao như phân tôm, thức ăn thừa, tảo tàn, lab lab. Nhờ vậy nền đáy sạch hơn, hệ sinh thái trong ao cân bằng hơn. Tôm hoạt động nhiều ở tầng trên, cá đối sống ở tầng đáy nên ít cạnh tranh chỗ ở.

Cá rô phi: "nước xanh" và hệ vi sinh khác

Mô hình "nuôi nước xanh" (green water) ra đời ở Philippines: dùng nước từ ao nuôi cá rô phi để nuôi tôm sú, hoặc nuôi ghép tôm với cá rô phi. Các nghiên cứu tổng hợp tại SEAFDEC (Lio-Po và cộng sự, 2002) tìm thấy vi khuẩn, nấm men, nấm sợi và vi tảo trong hệ nước xanh có tiết chất ức chế Vibrio harveyi (vi khuẩn phát sáng).

Trạm Khuyến nông Tuy Hòa (Phú Yên, 2013) giải thích thêm: vi khuẩn gây bệnh tôm như Vibrio phần lớn là vi khuẩn Gram âm, còn trong ao nuôi cá rô phi nhóm Gram dương chiếm ưu thế; cá rô phi còn giúp ổn định tảo, pH, oxy và NH₃.

Bằng chứng khoa học tới đâu?

Thí nghiệm có đối chứng tại Đại học Arizona (Tran, Fitzsimmons và Lightner, Global Seafood Alliance, 2014) cho kết quả đáng suy ngẫm. Tôm thẻ được gây nhiễm vi khuẩn gây bệnh hoại tử gan tụy cấp (AHPND), tỷ lệ sống sau 10 ngày:

Cách chuẩn bị nước trước khi thả tôm Gây nhiễm? Tỷ lệ sống
Gây nước 14 ngày, không cá (đối chứng âm) Không 97,8%
Nuôi cá rô phi 14 ngày, vớt cá ra rồi thả tôm Có 91,1%
Gây nước 14 ngày, không có cá Có 20,0%
Nuôi cá rô phi 14 ngày, giữ cá trong lồng ngay trong bể tôm Có 6,7%
Nước trong pha mới một ngày (đối chứng dương) Có 0%

Bài học rút ra:

  • Nước đã được cá rô phi "nuôi" trước giúp tôm sống tốt hơn hẳn khi gặp mầm bệnh (91,1% so với 20% ở nước gây không có cá). Nhóm tác giả cho rằng hệ tảo và vi khuẩn bản địa do cá tạo ra cạnh tranh, làm giảm mật độ vi khuẩn gây bệnh trong nước.
  • Giữ cá trong lồng ngay trong bể tôm lại cho kết quả kém (6,7%). Tác giả cũng cảnh báo tảo nở quá mức rồi tàn sẽ cung cấp dinh dưỡng cho chính vi khuẩn gây bệnh.
  • Báo cáo ghi nhận các ao thử nghiệm ở vùng có dịch AHPND tại Việt Nam nuôi ghép cho tỷ lệ sống tốt hơn, nhưng đó là quan sát thực địa; thí nghiệm có đối chứng mới chỉ ở quy mô bể nhỏ.

Tóm lại: cá là công cụ quản lý môi trường, không phải thuốc. Tôm giống sạch bệnh, cải tạo ao kỹ và an toàn sinh học vẫn là nền tảng (xem an toàn sinh học phòng AHPND 30 ngày đầu).

Ba cách bố trí ao nuôi ghép

Cách 1: Nuôi cá trong ao lắng, ao chứa (khuyến khích)

Thả cá rô phi trong ao chứa để tạo nước xanh, ổn định tảo và vi sinh, sau đó mới cấp nước sang ao tôm. Đây là hướng mà nhóm tác giả Arizona đề xuất (dùng cá rô phi trong ao chứa trước khi cấp nước vào ao nuôi). Mô hình ở Phú Yên cũng tách riêng một ao nhỏ 600 m² nuôi cá rô phi bên cạnh ao lớn 5.000 m² nuôi tôm kết hợp cá. Chi tiết thiết kế ao lắng xem bài ao lắng sinh học dùng cá, rong, nhuyễn thể.

Cách 2: Cá trong lồng, đăng đặt trong ao tôm

ĐH Cần Thơ (Lê Quốc Việt và cộng sự, 2015) thử nghiệm nuôi tôm thẻ biofloc kết hợp cá rô phi trong lồng lưới (đường kính 0,4 m, cao 0,5 m, mắt lưới 1 cm), mật độ cá 4 con/m³, tôm 150 đến 300 con/m³ ở quy mô bể. Sau 60 ngày, môi trường nước nằm trong khoảng thích hợp cho cả tôm và cá. Nuôi cá trong lồng giúp dễ kiểm soát số cá, dễ thu và cá không tranh thức ăn trực tiếp với tôm. Tuy vậy, đây là kết quả ở bể thí nghiệm không gây nhiễm bệnh; thí nghiệm ở Arizona nêu trên lại cho thấy cá trong lồng ngay bể tôm không giúp tôm chống bệnh. Vì vậy cách này nên xem là biện pháp phụ, cần thử ở quy mô nhỏ trước.

Cách 3: Thả chung tôm và cá đối trong ao đất

Mô hình ở Bình Sơn (Quảng Ngãi, 2018) trên ao đất 5.000 m², hình thức bán thâm canh:

  • Thả cá đối trước (tháng 4), mật độ 1 con/5 m²; thả tôm thẻ sau (giữa tháng 6), mật độ 40 con/m².
  • Sau gần 5 tháng thu được cả tôm và cá.
  • Cán bộ khuyến nông đánh giá mô hình phù hợp ao đất bán thâm canh; ngoài cá đối có thể ghép cá dìa, cá măng hoặc cá rô phi đơn tính đực. Cá đối mục có giống sinh sản nhân tạo nên kích cỡ đồng đều.

Những lưu ý để nuôi ghép không phản tác dụng

  1. Không thả cá quá dày. Cá cũng hô hấp và thải chất thải; ao quá tải sẽ thiếu oxy ban đêm.
  2. Tôm vẫn là chính. Cho ăn theo nhá để tôm không thiếu ăn, không dư thừa. Xem quản lý thức ăn cho tôm.
  3. Theo dõi tảo. Nước xanh tốt nhưng tảo nở quá mức rồi tàn lại có hại (Tran và cộng sự, 2014). Cách giữ màu nước ổn định xem bài cách gây màu nước.
  4. Cá giống phải sạch, có nguồn gốc rõ ràng.
  5. Quản lý cộng đồng. Mô hình Phú Yên chỉ ra trở ngại lớn nhất: hộ có tôm bệnh xả nước thải chưa xử lý ra kênh chung, khiến dịch lây lan, nuôi ghép tốt đến đâu cũng khó giữ.

Sản phẩm Noben hỗ trợ

Đáy ao tôm vẫn tích tụ chất thải theo thời gian. Khi cần, các sản phẩm sau hỗ trợ đúng công dụng ghi trên nhãn:

  • NB BIOPOND: phân hủy nhanh chất thải, mùn bã hữu cơ, thức ăn dư, xác tảo tàn; phân hủy khí độc tích tụ ở đáy ao.
  • AQUA BAC: phân hủy mùn bã hữu cơ, phân tôm ở đáy ao; giảm khí độc NH₃, H₂S, giảm mùi hôi.
  • SUPER YUCCA: hấp thu khí độc NH₃, cấp cứu khi tôm nổi đầu do khí độc.

Liều theo nhãn; dùng công cụ tính liều để quy đổi theo diện tích, độ sâu ao. Cần tư vấn bố trí mô hình, bà con gọi/Zalo 0934 246 420 để kỹ thuật viên Noben hỗ trợ.

Nguồn tham khảo

Câu hỏi thường gặp

Thả cá rô phi chung với tôm thẻ có được không?

Có hộ làm, nhưng thí nghiệm ở Đại học Arizona cho thấy giữ cá chung bể với tôm khi có mầm bệnh không cho kết quả tốt hơn. An toàn hơn là nuôi cá ở ao lắng, ao chứa hoặc trong lồng, đăng để kiểm soát.

Nên chọn cá rô phi hay cá đối?

Cá đối ăn mùn bã đáy, thả chung trong ao tôm bán thâm canh như mô hình Quảng Ngãi. Cá rô phi thường dùng tạo nước xanh ở ao chứa. Chọn loại nào tùy độ mặn và nguồn giống địa phương.

Nuôi ghép có thay được tôm giống sạch bệnh không?

Không. Nuôi ghép chỉ giúp ổn định môi trường. Bệnh do virus như đốm trắng không có thuốc đặc hiệu; nền tảng phòng bệnh vẫn là giống xét nghiệm PCR âm tính, cải tạo ao kỹ và an toàn sinh học.

Bài viết liên quan

Tất cả kiến thức nuôi tôm