An toàn sinh học phòng AHPND trong 30 đến 35 ngày đầu sau thả tôm

Bệnh hoại tử gan tụy cấp (AHPND, hay hội chứng chết sớm EMS) là nỗi lo lớn nhất của giai đoạn đầu vụ. Bài bệnh hoại tử gan tụy cấp EMS đã mô tả dấu hiệu bệnh. Bài này tập trung vào an toàn sinh học trong khoảng 30 đến 35 ngày đầu, giai đoạn tôm dễ chết nhất, theo khuyến cáo của WOAH, FAO và cơ quan thú y Việt Nam.

Vì sao 30 đến 35 ngày đầu là giai đoạn nguy hiểm?

Theo Sổ tay chẩn đoán động vật thủy sản của WOAH (Tổ chức Thú y Thế giới, bản 2023), AHPND gây chết đột ngột và hàng loạt, có thể tới 100%, thường trong vòng 30 đến 35 ngày sau khi thả tôm post hoặc tôm giống ra ao, sớm nhất từ ngày thứ 10. Một số ổ dịch ở Philippines vẫn xảy ra muộn, từ ngày 46 đến 96.

Tác nhân là những chủng vi khuẩn Vibrio parahaemolyticus mang một plasmid khoảng 70 kbp chứa cặp gen độc tố pirA và pirB. Chủng nào mất plasmid này thì không còn khả năng gây bệnh. Vì vậy không phải mọi Vibrio đều gây AHPND, và xét nghiệm phải tìm đúng gen độc lực.

Tại Việt Nam, hướng dẫn của Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Nam (2025) ghi nhận bệnh xảy ra gần như quanh năm nhưng tập trung từ tháng 3 đến tháng 8, trùng mùa thả nuôi chính; tỷ lệ chết có thể tới 90% sau 3 đến 5 ngày phát hiện bệnh.

WOAH cũng ghi nhận hiện chưa có vắc xin, chưa có thuốc điều trị và chưa có chất kích thích miễn dịch nào được chứng minh hiệu quả với AHPND. Phòng bệnh bằng an toàn sinh học là cách chủ động nhất.

Mầm bệnh vào ao theo đường nào?

Nghiên cứu dịch tễ trên hơn 1.900 ao nuôi tại Việt Nam trong dự án FAO/MARD (2013) kết luận nguồn lây chính có thể là tôm giống nhiễm bệnh và nguồn nước nhiễm khuẩn. Bệnh lây qua đường miệng và khi tôm khỏe sống chung với tôm bệnh. WOAH liệt kê thêm các yếu tố làm bệnh dễ bùng phát: cho ăn dư, giống kém, nước xấu, thức ăn kém chất lượng, tảo nở hoa rồi tàn.

Trước khi thả: chuẩn bị nước và ao

Kết quả nghiên cứu FAO/MARD cho thấy các yếu tố sau giúp giảm nguy cơ AHPND ở trang trại:

• Diện tích ao chứa lắng trên 30% diện tích nuôi.
• Dùng vôi chlorine khi chuẩn bị ao.
• Giữ nước trong ao lắng trên 35 ngày trước khi bơm vào ao nuôi.
• Dùng nhá (sàng ăn) để kiểm soát lượng thức ăn.

Hộp hướng dẫn thực hành nuôi tốt (GAP) trong cùng báo cáo FAO bổ sung thêm:

• Phơi ao từ 2 tuần trở lên, đưa bùn ra xa khu nuôi.
• Lọc nước cấp bằng túi lọc đôi; giữ mực nước chỗ nông nhất ít nhất 80 cm.
• Gây và ổn định nước 10 đến 15 ngày trước khi thả.
• Diệt các loài không mong muốn như cá tạp, giáp xác, ốc.

Với ao bạt mật độ cao, nguyên tắc vẫn vậy: có ao lắng, nước được xử lý và ổn định trước khi cấp. Xem thêm kỹ thuật nuôi tôm ao lót bạt.

Chọn giống và ương: chặn mầm bệnh ngay từ đầu

• Chỉ mua giống có giấy kiểm dịch và kết quả xét nghiệm âm tính với AHPND.
• Kiểm tra tôm post: đều cỡ, màu sắc tốt, bơi ngược dòng khỏe (FAO).
• FAO khuyến cáo ương tôm post 15 đến 20 ngày tại trại, thả vào nước có màu xanh, tránh thả vào nước quá trong.
• Theo Global Seafood Alliance (2016), khu ương phải tách biệt khỏi khu nuôi thịt, có an toàn sinh học nghiêm ngặt, và không giữ tôm trong bể ương quá lâu vượt sức tải của hệ thống.
• Thả giống tập trung trong cùng một đợt cho một khu, tránh ao mới thả nằm cạnh ao đang có tôm lớn bị bệnh.

Trong 35 ngày đầu: cho ăn, đáy ao và oxy

• Giảm lượng cho ăn trong tháng đầu: nghiên cứu FAO/MARD ghi nhận việc này giúp giảm nguy cơ bệnh ở cấp ao. Kiểm tra nhá thường xuyên, không cho ăn theo cảm tính.
• Thả mật độ vừa phải, ao sâu hơn 1,8 m, có quạt khí cũng là những yếu tố giảm nguy cơ trong cùng nghiên cứu.
• Xi phông đều đặn để loại vỏ lột và bùn hữu cơ. Vỏ tôm chứa kitin là chất nền để Vibrio phát triển (Global Seafood Alliance, 2016).
• Giữ oxy hòa tan trên 4 mg/L và độ kiềm đủ để pH ổn định. Tham khảo quản lý pH và độ kiềm ao nuôi tôm.
• Sau mỗi lần sát trùng nước, cần cấy lại vi sinh có lợi; diệt khuẩn mà không bổ sung vi sinh có thể tạo khoảng trống cho Vibrio cơ hội phát triển.
• Không dùng kháng sinh để phòng bệnh.

Lấy mẫu xét nghiệm định kỳ trong 6 tuần đầu

Hướng dẫn của Quảng Nam (2025) yêu cầu cơ sở nuôi thâm canh, bán thâm canh lấy mẫu tôm, nước, bùn 2 tuần một lần trong 6 tuần đầu sau thả để kiểm tra Vibrio tổng số và phát hiện V. parahaemolyticus mang gen gây bệnh.

• Lấy mẫu ở ít nhất 5 vị trí khác nhau trong ao, gộp thành một mẫu; nước và bùn lấy ở tầng đáy.
• Bảo quản lạnh 2 đến 8°C, đưa đến phòng xét nghiệm càng sớm càng tốt, tốt nhất không quá 24 giờ.
• Phòng xét nghiệm dùng cặp mồi AP3 theo hướng dẫn của Cục Thú y để phát hiện gen độc lực AHPND.
• Nếu Vibrio tổng số trong nước hoặc bùn từ 10³ CFU/mL trở lên, cần điều chỉnh bằng chế phẩm sinh học hoặc hóa chất diệt khuẩn được phép lưu hành.

Khi phát hiện vi khuẩn mang gen AHPND

• Tôm chưa chết: áp dụng biện pháp phòng bệnh tổng hợp, ổn định môi trường, ngăn lây sang ao khác.
• Tôm đã chết: không tự chữa trị, không xả nước thải chưa xử lý, khai báo với cơ quan thú y và thông báo cho các hộ xung quanh. AHPND nằm trong danh mục bệnh phải công bố dịch.

Sản phẩm Noben hỗ trợ

Không có sản phẩm nào chữa khỏi AHPND. Các sản phẩm sau hỗ trợ đúng công dụng ghi trên nhãn, liều theo nhãn:

• IODINE 99: diệt khuẩn, nấm, nguyên sinh động vật gây hại trong nước ao.
• AQUA BAC: phân hủy chất thải, thức ăn dư, xác tảo ở đáy ao, làm sạch đáy.
• LIVER MAX: bổ gan, hỗ trợ phòng ngừa các bệnh gan, chết sớm trên tôm giai đoạn dưới 2 tháng.
• PROZYME: enzyme và vi sinh hỗ trợ tiêu hóa, hấp thu thức ăn.

Bà con có thể dùng công cụ tính liều theo diện tích, độ sâu ao để tính lượng sản phẩm theo nhãn.

Nguồn tham khảo

• Chapter 2.2.1. Acute hepatopancreatic necrosis disease – WOAH Aquatic Manual, 2023
• Report of the FAO/MARD Technical Workshop on EMS/AHPNS of cultured shrimp (Fisheries and Aquaculture Report No. 1053) – FAO, 2013
• Hướng dẫn biện pháp phòng, chống bệnh trên một số đối tượng thủy sản nuôi (Biểu số 02: bệnh hoại tử gan tụy cấp tính) – Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Nam, 2025
• A holistic management approach to EMS – Global Seafood Alliance, 2016