Xét nghiệm PCR EHP và cách làm sạch bào tử EHP khi cải tạo ao tôm

Vi bào tử trùng EHP (Enterocytozoon hepatopenaei) không làm tôm chết hàng loạt nhưng khiến tôm chậm lớn, lệch cỡ và kéo dài vụ nuôi. Bài bệnh vi bào tử trùng EHP đã nói về dấu hiệu và cách phòng chung. Bài này đi sâu vào hai việc bà con hay làm sai nhất: xét nghiệm PCR EHP sao cho đúng và cải tạo ao để giảm bào tử EHP còn sót lại từ vụ trước.

Vì sao phải xét nghiệm, không thể nhìn bằng mắt?

Bào tử EHP rất nhỏ, chỉ khoảng 1,1 × 0,7 micromet, nằm trong tế bào gan tụy. Tôm nhiễm không có dấu hiệu bệnh tích điển hình. Theo hướng dẫn phòng chống bệnh của Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Nam (2025), ao nhiễm EHP thường thấy tôm không đều cỡ sau khoảng 25 ngày thả, tăng trưởng chỉ đạt 10 đến 40% so với ao không nhiễm.

Một khảo sát của Trường Đại học Cần Thơ tại Kiên Giang (2023) phát hiện tôm nhiễm EHP từ tuần nuôi thứ 4, tỷ lệ nhiễm dao động 18 đến 65%. Sau 12 tuần, tôm không nhiễm đạt trung bình 13,6 cm và 20,2 g, trong khi tôm nhiễm chỉ 11,3 cm và 11,0 g.

Soi kính hiển vi thường cho kết quả thiếu tin cậy vì bào tử quá nhỏ, nhất là với tôm thẻ chân trắng. Các chuyên gia của NACA (2014) và Global Seafood Alliance (2015) đều khuyến cáo ưu tiên phương pháp PCR. Ở Việt Nam, Cục Thú y đã ban hành Tiêu chuẩn cơ sở 03:2016/TY-TS để chẩn đoán EHP bằng PCR, đang áp dụng tại các phòng xét nghiệm thú y.

Lấy mẫu xét nghiệm PCR EHP thế nào cho đúng?

Mẫu tôm giống trước khi thả

• Gửi mẫu tôm post đại diện cho cả lô giống. Lô PL dương tính với EHP thì không thả nuôi.
• Nếu trại đã tách ADN của tôm post để xét nghiệm bệnh gan tụy cấp AHPND, có thể dùng chính dịch chiết ADN đó để xét nghiệm EHP (NACA, 2014).
• Hỏi trại giống kết quả xét nghiệm EHP của tôm bố mẹ và thức ăn tươi sống. Hướng dẫn của Quảng Nam yêu cầu cơ sở giống xét nghiệm để bảo đảm tôm giống không nhiễm EHP trước khi xuất bán.

Mẫu tôm đang nuôi

• Mẫu tốt nhất là gan tụy. Theo Global Seafood Alliance (2015), ADN tách từ mô gan tụy cho kết quả PCR đáng tin cậy nhất.
• Xét nghiệm từ phân tiện hơn nhưng có thể âm tính giả khi tôm mới nhiễm nhẹ.
• Nên lấy cả con to và con còi trong ao lệch cỡ để so sánh.

Mẫu bùn, nước, thức ăn

Mẫu môi trường có thể cho dương tính giả nếu dùng sai phương pháp. Nghiên cứu của Jaroenlak và cộng sự (PLoS ONE, 2016) cho thấy PCR theo gen SSU rRNA có thể phản ứng chéo với các loài vi bào tử gần giống EHP. Các tác giả khuyến cáo dùng nested PCR theo gen SWP (protein vách bào tử) để sàng lọc phân, thức ăn và mẫu môi trường, và kiểm tra lại các kết quả dương tính cũ trên mẫu bùn đáy.

Khi gửi mẫu, bà con nên hỏi phòng xét nghiệm đang dùng phương pháp nào, nhất là với mẫu bùn và nước.

Bào tử EHP tồn tại dai dẳng ở đâu?

Bào tử EHP có vách dày, chịu được nhiều loại hóa chất. Theo tài liệu của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia (2015), mầm bệnh có thể sống sót sau xử lý chlorine 100 ppm. NACA (2014) cũng ghi nhận chlorine dù ở nồng độ cao, nếu dùng một mình, vẫn không đủ diệt bào tử EHP. Bào tử thường nằm lẫn trong bùn đáy, nhất là nơi tích tụ nhiều chất hữu cơ.

Vì vậy, muốn giảm bào tử cho vụ sau, phải xử lý đáy ao, không chỉ xử lý nước.

Cải tạo ao đất từng nhiễm EHP

1. Thu gom bùn đáy, chất thải ra ngoài khu vực nuôi để phơi khô, không đổ ra kênh cấp.
2. Phơi đáy khô nứt chân chim (với ao không nhiễm phèn). Trung tâm Khuyến nông Quốc gia (2019) khuyến cáo phơi đáy ao đất ít nhất 2 đến 3 tuần.
3. Bón vôi nung CaO liều cao. NACA khuyến cáo khoảng 6 tấn/ha, cày trộn vào lớp đáy khô sâu 10 đến 12 cm, sau đó làm ẩm đáy để vôi phản ứng. Đất đáy cần đạt pH từ 12 trở lên trong vài ngày, rồi để khoảng 1 tuần trước khi phơi lại hoặc lấy nước. pH sau đó tự giảm dần khi vôi chuyển thành CaCO₃.
4. Hoặc ngâm nước giữ pH cao. Hướng dẫn của Quảng Nam: rắc đều vôi bột CaO dưới đáy, cho nước vào ngâm, duy trì pH khoảng 11 đến 12 trong khoảng 5 ngày rồi mới điều chỉnh lại pH theo quy trình nuôi.
5. Kiểm tra pH đáy bằng giấy hoặc bút đo trong những ngày xử lý, chỗ nào pH chưa lên thì bổ sung.

Lượng vôi thực tế còn tùy loại đất, độ chua và lượng bùn còn lại, nên bà con hỏi thêm cán bộ kỹ thuật. Vôi nung tỏa nhiệt mạnh khi gặp nước, cần đeo kính, găng tay, khẩu trang khi rải.

Chuyên gia Global Seafood Alliance lưu ý: xử lý đúng cách giúp giảm mạnh lượng bào tử nhưng khó diệt sạch 100%. Mục tiêu là hạ áp lực mầm bệnh xuống thấp nhất có thể.

Cải tạo ao bạt từng nhiễm EHP

• Xả cạn, vét sạch bùn ở hố xi phông, chà rửa bạt bằng nước ngọt.
• Phơi khô bạt, sau đó khử trùng bằng nước vôi hoặc hóa chất được phép (hướng dẫn Quảng Nam).
• Trung tâm Khuyến nông Quốc gia hướng dẫn với ao lót bạt: chà rửa, phơi, xử lý vôi, rửa lại rồi xử lý chlorine ít nhất 30 ppm trước khi vào vụ.
• Đừng quên ống cấp thoát, máng ăn, nhá, vợt, ống xi phông: đây là nơi bùn bám lâu ngày.

Xử lý nước và an toàn sinh học trong vụ mới

• Lấy nước qua túi lọc để ngăn giáp xác, giun nhiều tơ và các loài trung gian. Hướng dẫn Quảng Nam khuyến cáo khử trùng nước ao chứa lắng bằng chlorine 15 đến 30 ppm hoặc biện pháp tương đương.
• Không dùng thức ăn tươi sống không rõ nguồn gốc. Dời, nghêu, sò, hàu và Artemia đều được ghi nhận có thể mang EHP.
• Mỗi ao dùng dụng cụ riêng. Quây lưới chắn giáp xác, xua chim cò.
• Không san thưa tôm từ ao nghi nhiễm sang ao khác.
• Ao nhiễm EHP phải xử lý nước bằng chlorine 30 ppm, ngâm 7 ngày rồi mới xả ra môi trường (hướng dẫn Quảng Nam).

Bà con có thể ghi các mốc cải tạo, xét nghiệm và thả giống vào lịch chăm sóc tôm theo ngày tuổi để không bỏ sót.

Sản phẩm Noben hỗ trợ

Hiện chưa có thuốc đặc trị EHP và không có sản phẩm nào diệt được bào tử EHP đã nằm trong gan tụy tôm. Các sản phẩm dưới đây chỉ hỗ trợ đúng công dụng ghi trên nhãn, liều theo nhãn:

• SUPER VIDAL: sát trùng nguồn nước ao nuôi và ao lắng trước khi cấp vào ao.
• AQUA BAC: phân hủy chất thải, mùn bã hữu cơ, làm sạch đáy trong vụ nuôi, giảm chỗ tích tụ bùn.
• HEPALIVER FS: bổ gan, giải độc gan, tăng cường chức năng gan.
• BIOZYME: men sống hỗ trợ tiêu hóa, giúp tôm hấp thu thức ăn tốt hơn.

Nguồn tham khảo

• Hướng dẫn biện pháp phòng, chống bệnh trên một số đối tượng thủy sản nuôi (Biểu số 03: bệnh vi bào tử trùng) – Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Nam, 2025
• Kiểm soát tốt bệnh vi bào tử trùng để nuôi tôm thành công – Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, 2015
• Giải pháp phòng bệnh do vi bào tử trùng EHP gây ra trên tôm nước lợ – Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, 2019
• Khảo sát sự hiện diện của vi bào tử trùng EHP trên tôm thẻ chân trắng nuôi ở Kiên Giang – Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ, 2023
• Urgent appeal to control spread of the shrimp microsporidian parasite EHP – NACA, 2014
• Microsporidian impacts shrimp production – Global Seafood Alliance, 2015
• A nested PCR assay to avoid false positive detection of EHP in environmental samples – PLoS ONE (Jaroenlak và cộng sự), 2016