Bệnh đốm trắng khi trời lạnh, giao mùa: vì sao tôm dễ bùng dịch và cách khai báo

Cứ vào cuối năm, khi gió bấc về, đêm lạnh và mưa trái mùa, nhiều vùng nuôi lại ghi nhận ao tôm bị đốm trắng. Bài bệnh đốm trắng WSSV đã nêu dấu hiệu và cách phòng chung. Bài này trả lời ba câu hỏi cụ thể: vì sao trời lạnh tôm dễ bùng đốm trắng, mầm bệnh vào ao từ đâu, và khi ao bị bệnh phải khai báo, xử lý thế nào cho đúng quy định.

Nhiệt độ nước và bệnh đốm trắng

Sổ tay chẩn đoán của WOAH (Tổ chức Thú y Thế giới, 2023) ghi nhận nhiệt độ nước có ảnh hưởng rất lớn đến việc bệnh có phát ra hay không:

• Nhiệt độ nước trung bình từ 18 đến 30°C là khoảng thuận lợi cho dịch đốm trắng bùng phát.
• Trong thí nghiệm gây nhiễm, tỷ lệ chết do WSSV giảm khi nhiệt độ tăng trên 32°C.
• Thay đổi độ mặn đột ngột và các yếu tố gây sốc khác có thể kích hoạt bệnh.

Hướng dẫn phòng chống bệnh của Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Nam (2025) cụ thể hơn cho điều kiện Việt Nam: bệnh xuất hiện quanh năm nhưng mạnh nhất vào thời điểm giao mùa (cuối xuân đầu hè, cuối thu đầu đông, chuyển mùa mưa và mùa khô), khi nhiệt độ nước dưới 26°C, môi trường biến động và sức đề kháng của tôm giảm. Tôm mẫn cảm nhất ở giai đoạn 40 đến 65 ngày sau thả; bệnh có thể làm chết tới 90% trong 3 đến 7 ngày.

Nói cách khác, cái lạnh không tự sinh ra virus. Nhưng nếu virus đã có trong ao hoặc trong tôm, nước lạnh và biến động sẽ làm bệnh dễ phát ra hơn.

Mầm bệnh đốm trắng vào ao từ đâu?

Giáp xác và động vật hoang dã

Theo WOAH, nhiều loài giáp xác mười chân hoang dã là ổ chứa virus, gồm các loài cua, còng, cáy, tôm tép, ruốc và tôm gõ mõ. Một số loài nhỏ như chân chèo (copepod), luân trùng, Artemia có thể mang virus mà không có biểu hiện bệnh. Giun nhiều tơ (dời) và một số chân chèo được xác định là vật truyền bệnh. Nhuyễn thể và côn trùng thủy sinh có thể mang virus một cách cơ học.

Hướng dẫn Quảng Nam liệt kê vật mang mầm bệnh gồm giáp xác mười chân, giun nhiều tơ, nhuyễn thể hai mảnh vỏ và mực. Bệnh lây ngang từ tôm bệnh, vật chủ trung gian, thức ăn tươi sống nhiễm virus, và lây dọc từ tôm bố mẹ sang tôm con.

Tôm giống và nước cấp

Tôm nhìn khỏe vẫn có thể mang virus và truyền bệnh. Tôm chết, tôm yếu trong ao là nguồn lây quan trọng. Nước cấp chưa qua xử lý từ kênh chung, nhất là khi vùng xung quanh có ao bệnh, là con đường đưa virus vào rất nhanh.

Virus sống được bao lâu ngoài tôm?

WOAH tổng hợp: trong phòng thí nghiệm, virus còn sống ít nhất 30 ngày trong nước biển ở 30°C và ít nhất 3 đến 4 ngày trong nước ao. Trong mô phỏng ao, virus trong bùn đáy mất khả năng gây nhiễm sau 21 ngày phơi nắng hoặc sau 40 ngày nếu bùn ngập nước. Đó là lý do ao bệnh cần được phơi và cải tạo kỹ trước khi nuôi lại.

Phòng đốm trắng trong mùa lạnh

• Tránh thả giống vào mùa lạnh là khuyến cáo của WOAH. Theo dõi lịch thời vụ của địa phương và dự báo thời tiết trước khi thả.
• Giống sạch bệnh: dùng tôm giống sạch bệnh (SPF) hoặc có kết quả PCR âm tính với WSSV.
• Chặn giáp xác: lấy nước qua túi lọc, quây lưới chắn cua còng quanh bờ, diệt giáp xác trong ao lắng, xua chim.
• Xử lý nước trong ao lắng trước khi cấp. WOAH ghi nhận chlorine 100 ppm trong 10 phút hoặc iodophor 100 ppm trong 10 phút làm bất hoạt virus trong điều kiện thí nghiệm.
• Giữ môi trường ổn định khi trời trở lạnh, mưa nhiều: theo dõi nhiệt độ, pH, độ kiềm, độ mặn mỗi ngày, tránh thay nước lớn làm độ mặn, nhiệt độ thay đổi đột ngột. Tham khảo thêm cách giữ pH và độ kiềm ổn định.
• Cho ăn theo sức ăn thực tế kiểm tra qua nhá, tránh thức ăn dư làm bẩn đáy.
• Tăng sức đề kháng: WOAH ghi nhận một số báo cáo cho thấy beta-glucan, vitamin C và chiết xuất rong biển có thể cải thiện sức chống chịu của tôm với WSSV. Đây là biện pháp hỗ trợ, không thay thế được an toàn sinh học.
• Kiểm tra tôm hằng ngày: hoạt động, màu sắc, vỏ, gan tụy, ruột, lượng ăn. Tôm bỏ ăn, bơi lờ đờ, tấp mé, có đốm trắng 0,5 đến 2 mm dưới vỏ đầu ngực là dấu hiệu cần lấy mẫu ngay.

Lấy mẫu xét nghiệm WSSV

Theo hướng dẫn Quảng Nam:

• Mẫu phải là tôm còn sống hoặc sắp chết. Tôm sống có thể giữ ở 4°C trong 24 giờ.
• Với tôm lớn, lấy khoảng 3 đến 5 g mang tôm, ngâm trong cồn 90%, tỷ lệ mẫu và cồn 1/10.
• Với tôm post, lấy khoảng 30 con mỗi mẫu, ngâm cồn 90%.
• Xét nghiệm bằng PCR hoặc Real-time PCR theo hướng dẫn của cơ quan thú y.

Khi ao bị đốm trắng: khai báo và xử lý đúng quy định

Bệnh đốm trắng nằm trong danh mục bệnh động vật thủy sản phải công bố dịch theo Thông tư 04/2016/TT-BNNPTNT (văn bản hợp nhất số 30/VBHN-BNNPTNT năm 2024). Theo Điều 5 của văn bản này, người phát hiện động vật thủy sản mắc bệnh, chết nhiều hoặc có dấu hiệu bất thường phải báo cho nhân viên thú y xã, Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc cơ quan thú y gần nhất.

Hướng dẫn Quảng Nam nêu các việc cần làm:

1. Khai báo cho cơ quan quản lý thú y thủy sản gần nhất và làm theo hướng dẫn chuyên môn.
2. Báo cho các hộ nuôi xung quanh để cùng phòng, tránh lây lan diện rộng.
3. Tôm đạt cỡ thương phẩm có thể thu hoạch theo quy định. Tôm chưa đạt cỡ thì không vứt tôm bệnh, tôm chết ra môi trường, tiêu hủy theo quy định.
4. Nước ao bệnh phải xử lý bằng chlorine 30 ppm hoặc hóa chất tương đương được phép lưu hành, sau 5 ngày mới được xả ra ngoài.
5. Bùn đáy, bờ ao, dụng cụ, phương tiện chứa tôm bệnh phải được xử lý, tiêu độc khử trùng.
6. Có biện pháp ngăn chim và động vật trung gian mang mầm bệnh từ ao bệnh sang ao khác.

Bệnh đốm trắng không có thuốc điều trị. Mọi lời quảng cáo chữa khỏi đốm trắng đều cần được bà con cân nhắc kỹ.

Sau vụ bệnh, theo khuyến cáo được Trung tâm Khuyến nông Quốc gia đăng tải (2015), nên phơi đầm, cải tạo ao khoảng 1,5 đến 2 tháng để cắt nguồn bệnh, không vội thả lại ngay.

Sản phẩm Noben hỗ trợ

Các sản phẩm sau hỗ trợ đúng công dụng ghi trên nhãn, không có tác dụng chữa bệnh đốm trắng; liều theo nhãn:

• SUPER VIDAL: sát trùng nguồn nước ao nuôi và ao lắng trước khi cấp nước.
• VITA C TẠT: vitamin C tạt xuống ao, giúp chống sốc khi thời tiết thay đổi.
• NB C SORMIN: hỗ trợ chống sốc, giảm stress khi môi trường ao biến động.
• BETA 1.3: tăng sức đề kháng, tăng khả năng chống chịu cho tôm.

Nguồn tham khảo

• Chapter 2.2.8. Infection with white spot syndrome virus – WOAH Aquatic Manual, 2023
• Hướng dẫn biện pháp phòng, chống bệnh trên một số đối tượng thủy sản nuôi (Biểu số 01: bệnh đốm trắng) – Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Nam, 2025
• Văn bản hợp nhất 30/VBHN-BNNPTNT hợp nhất Thông tư quy định về phòng, chống dịch bệnh động vật thủy sản – Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2024
• Cà Mau: Bệnh đốm trắng trên tôm có thể tái bùng phát thành dịch – Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, 2015