Hội chứng phân trắng (WFS): phân biệt nguyên nhân Vibrio, EHP, gregarine và cách xét nghiệm

Thấy sợi phân trắng nổi mặt ao, nhiều bà con lập tức dùng ngay một phác đồ quen thuộc. Nhưng hội chứng phân trắng (WFS) không phải một bệnh do một tác nhân duy nhất. Các nghiên cứu cho thấy nó có thể liên quan đến vi khuẩn Vibrio, vi bào tử trùng EHP, ký sinh trùng gregarine, hoặc do chính tế bào gan tụy bị tổn thương bong ra. Xử lý đúng phải bắt đầu từ việc tìm đúng nguyên nhân.

Cách xử lý chung khi ao bị phân trắng đã có trong bài bệnh phân trắng trên tôm thẻ. Bài này tập trung vào phân biệt nguyên nhân và cách xét nghiệm.

Hội chứng phân trắng biểu hiện thế nào?

• Sợi phân màu trắng đến vàng nhạt nổi trên mặt nước, dồn vào góc ao, cuối hướng gió hoặc bám ở nhá.
• Ruột tôm căng, chứa chất màu trắng hoặc vàng; gan tụy nhạt màu, mềm.
• Tôm giảm ăn, mềm vỏ, chậm lớn, chết rải rác kéo dài.

Bài viết trên Cổng thông tin điện tử tỉnh Cà Mau (2018) cho biết bệnh thường gặp từ khoảng 50 ngày nuôi trở đi.

Thiệt hại không nhỏ: theo khảo sát tại Thái Lan đăng trên PLoS ONE (Sriurairatana và cộng sự, 2014), ao bị phân trắng nặng có tỷ lệ sống thấp hơn 20 đến 30%, tốc độ tăng trọng dưới 0,1 g/ngày so với 0,2 g/ngày ở ao bình thường, hệ số thức ăn 1,7 đến 2,5 so với từ 1,5 trở xuống.

Các nguyên nhân thường gặp

1. Vi nhung mao gan tụy bong tróc (ATM), dễ nhầm với gregarine

Trước đây, các "thể hình giun" trong phân trắng thường được cho là ký sinh trùng gregarine. Nghiên cứu của Sriurairatana và cộng sự (2014) cho thấy phần lớn chúng thực ra là vi nhung mao bị biến đổi, bong ra từ tế bào ống gan tụy rồi kết lại với nhau (ATM). Đây là dấu hiệu tổn thương gan tụy, không phải sinh vật sống. Trong khảo sát 2009 đến 2010, 24 trên 25 ao bị phân trắng có tôm mang ATM.

Cách phân biệt dưới kính hiển vi theo nghiên cứu này:

• ATM không có nhân và không có bào quan, bên trong là các nếp màng gấp.
• Gregarine thật lớn hơn, bắt màu thuốc nhuộm đậm hơn và có nhân rõ.
• Nên soi tiêu bản tươi (ép mẫu gan tụy, ruột) hoặc phết nhuộm; tiêu bản mô học thường có thể làm ATM bị biến dạng.

Nguyên nhân gây ra ATM vẫn chưa được xác định rõ.

2. Vi khuẩn Vibrio

Bài viết của tỉnh Cà Mau tổng hợp nhiều loài Vibrio được tìm thấy với mật độ cao trong gan tụy, ruột và phân tôm bệnh, như V. parahaemolyticus, V. alginolyticus, V. vulnificus. Các điều kiện ao thường đi kèm phân trắng gồm: tảo tàn, NH₃ cao, tảo lam phát triển, chất hữu cơ cao, Vibrio trong nước cao, độ kiềm dưới 80 hoặc trên 200 mg/L, oxy dưới 3 mg/L kéo dài, nhiệt độ trên 32°C.

3. Vi bào tử trùng EHP kết hợp Vibrio

Hướng dẫn của Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Nam (2025) ghi nhận EHP thường được phát hiện nhiều trong ao đã có hội chứng chậm lớn và hội chứng phân trắng. Nghiên cứu tại Đại học Cần Thơ (2023) cũng cho biết tôm nhiễm EHP nặng có thể bị phân trắng và gan tụy mất màu.

Nghiên cứu của Aranguren Caro và cộng sự (PLoS ONE, 2021) lần đầu tái tạo được hội chứng phân trắng trong phòng thí nghiệm: chỉ nhóm tôm vừa nhiễm EHP vừa bị gây nhiễm một chủng V. parahaemolyticus mới xuất hiện phân trắng; nhóm chỉ nhiễm một tác nhân thì không. Chủng Vibrio này không mang gen độc tố pirA/pirB của bệnh gan tụy cấp AHPND. Global Seafood Alliance (2022) tóm tắt: phân trắng có thể do nhiều tác nhân kết hợp gây ra.

4. Yếu tố môi trường và thức ăn

Theo tài liệu tỉnh Cà Mau, độc tố từ khí độc (NH₃, H₂S), nấm mốc trong thức ăn bảo quản kém, tảo độc và vỏ tảo silic cũng có thể làm tổn thương gan tụy, ruột, mở đường cho các tác nhân khác.

Xét nghiệm để tìm đúng nguyên nhân

Bà con nên lấy tôm còn sống, đang có biểu hiện, cả con khỏe và con yếu, gửi phòng xét nghiệm và đề nghị kiểm tra theo các bước:

1. Soi tươi gan tụy và ruột: tìm gregarine thật (có nhân) hay ATM (không nhân); quan sát mức độ tổn thương gan tụy.
2. PCR EHP trên mẫu gan tụy: Cục Thú y đã ban hành Tiêu chuẩn cơ sở 03:2016/TY-TS chẩn đoán EHP bằng PCR. Xem thêm cách lấy mẫu xét nghiệm EHP.
3. Nuôi cấy Vibrio từ gan tụy, máu tôm hoặc mẫu nước, bùn trên môi trường TCBS. Hướng dẫn Quảng Nam lấy mức Vibrio tổng số từ 10³ CFU/mL trong nước hoặc bùn là ngưỡng cần điều chỉnh.
4. PCR AHPND (cặp mồi AP3) khi tôm còn nhỏ, chết nhanh, gan tụy teo, để loại trừ bệnh gan tụy cấp. Xem an toàn sinh học phòng AHPND.
5. Đo môi trường: NH₃, NO₂, độ kiềm, oxy, mật độ tảo; kiểm tra lại thức ăn còn hạn, có mốc không.

Mỗi nguyên nhân, một hướng xử lý

Theo tài liệu tỉnh Cà Mau, phòng ngừa chung gồm: cho ăn theo nhu cầu và nhiệt độ nước (khi nước trên 32°C không tăng thức ăn theo cách kiểm tra nhá thông thường), xi phông loại bỏ chất thải, bảo quản thức ăn tốt, kiểm soát tảo độc, độ kiềm và giữ oxy trên 5 mg/L.

Sản phẩm Noben hỗ trợ

Các sản phẩm sau hỗ trợ đúng công dụng trên nhãn, liều theo nhãn. Không sản phẩm nào chữa được EHP:

• MEGA CID: hỗ trợ điều trị bệnh phân trắng, gan tụy, trống đường ruột; hạ và ổn định pH đường ruột tôm.
• BIOZYME: men sống hỗ trợ tiêu hóa, hỗ trợ phòng các bệnh đường ruột.
• HEPALIVER FS: bổ gan, giải độc gan, tăng cường chức năng gan.
• AQUA BAC: phân hủy chất thải hữu cơ, làm sạch đáy, giảm nguồn dinh dưỡng cho Vibrio.

Nguồn tham khảo

• White feces syndrome of shrimp arises from transformation, sloughing and aggregation of hepatopancreatic microvilli into vermiform bodies superficially resembling gregarines – PLoS ONE (Sriurairatana và cộng sự), 2014
• Experimental reproduction of White Feces Syndrome in whiteleg shrimp, Penaeus vannamei – PLoS ONE (Aranguren Caro và cộng sự), 2021
• Study: White Feces Syndrome in shrimp can be caused by more than one pathogen – Global Seafood Alliance, 2022
• Bệnh phân trắng trên tôm và cách phòng ngừa – Cổng thông tin điện tử tỉnh Cà Mau, 2018
• Hướng dẫn biện pháp phòng, chống bệnh trên một số đối tượng thủy sản nuôi – Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Nam, 2025
• Khảo sát sự hiện diện của vi bào tử trùng EHP trên tôm thẻ chân trắng nuôi ở Kiên Giang – Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ, 2023