Khoáng cho tôm nuôi độ mặn thấp: cân bằng kali, magie, canxi theo độ mặn

Tôm thẻ chân trắng sống được ở độ mặn rất thấp, nên nhiều vùng nuôi bằng nước lợ nhạt, nước ngầm hoặc nuôi trong mùa mưa khi độ mặn tụt sâu. Vấn đề là ở độ mặn thấp, tỷ lệ các khoáng chính trong nước thường lệch so với nước biển, đặc biệt là thiếu kali (K) và magie (Mg). Tôm có thể chết rải rác, mềm vỏ, chậm lớn dù độ kiềm và pH vẫn bình thường.

Bài cách đánh khoáng cho tôm đã hướng dẫn thời điểm và cách dùng khoáng tạt, khoáng trộn. Bài này đi sâu vào cân bằng ion khi nuôi ở độ mặn thấp: tính bao nhiêu là đủ và ưu tiên khoáng nào.

Vì sao ao độ mặn thấp dễ mất cân bằng khoáng?

Kali là ion dương chính bên trong tế bào và cần để kích hoạt enzyme Na⁺/K⁺-ATPase, giúp tôm điều hòa áp suất thẩm thấu. Magie là ion dương nhiều thứ hai trong tế bào và là chất đồng xúc tác của nhiều phản ứng enzyme; ở giáp xác, enzyme Na⁺/K⁺-ATPase không hoạt động nếu thiếu Mg²⁺ (Global Seafood Alliance, 2019).

Theo giáo sư Claude E. Boyd (Đại học Auburn), nồng độ ion trong nước độ mặn thấp không đơn giản là nước biển pha loãng. Nó phụ thuộc vào loại đất, địa chất nơi nước chảy qua và khí hậu. Vì vậy hai ao cùng độ mặn 5‰ có thể có lượng kali rất khác nhau.

Hai ví dụ ông nêu:

• Một ao ở Ecuador độ mặn 8‰ có canxi, magie, natri bình thường nhưng kali dưới 1 mg/L, trong khi nước biển pha tới 8‰ phải có khoảng 90 mg/L. Tôm post không sống được cho đến khi bổ sung kali lên 50 mg/L.
• Một trang trại ở Alabama (Mỹ) độ mặn khoảng 2‰, kali khoảng 6 mg/L, tôm chết nhiều trong tháng đầu. Nâng kali lên 50 mg/L thì tôm ngừng chết.

Một bài khác của Boyd (2003) ghi lại trang trại Alabama độ mặn 2 đến 4‰ có kali và magie dưới 10 mg/L: năm 2001 tỷ lệ sống chỉ 19%, năng suất 595 kg/ha. Năm 2002, sau khi bổ sung muối để nâng kali lên 35 đến 40 mg/L và magie khoảng 20 mg/L, tỷ lệ sống đạt 67%, năng suất trung bình 4.068 kg/ha.

Tỷ lệ khoáng trong nước biển là "chuẩn tham chiếu"

Nước biển bình thường (khoảng 34,5‰) có trung bình: natri 10.500 mg/L, magie 1.350 mg/L, canxi 400 mg/L, kali 380 mg/L. Tính theo khối lượng, tỷ lệ Na : Mg : Ca : K ≈ 27 : 3 : 1 : 1. Như vậy trong nước biển, magie nhiều gấp khoảng 3 lần canxi, còn kali xấp xỉ canxi.

Để ước lượng nồng độ tương đương nước biển ở độ mặn của ao, Boyd đưa ra hệ số nhân:

Ví dụ trong bài của Boyd: ở độ mặn 2‰, mức tương đương nước biển là khoảng 22 mg/L kali và 78 mg/L magie.

Đây là mức tham chiếu, không phải mức tối thiểu bắt buộc. Boyd lưu ý nồng độ tối thiểu của các ion chính cho tôm chưa được xác định chắc chắn, và tôm vẫn sống bình thường trong một khoảng ion khá rộng.

Ưu tiên kali trước, magie sau

Theo Boyd (2018):

• Kali thường quan trọng hơn magie. Ông đề nghị ban đầu chỉ xử lý kali, vì bổ sung magie thường tốn kém mà lợi ích chưa chắc tương xứng.
• Mức kali 20 đến 30 mg/L có lẽ là đủ; nếu muốn kéo dài thời gian giữa các lần bổ sung có thể nâng lên 50 đến 75 mg/L.
• Nên kiểm tra kali hằng tháng. Kali và magie giảm dần sau khi bổ sung do bị đất đáy hấp phụ, kali bị giữ trong khoáng sét, mưa pha loãng và nước tràn bờ. Ao thường phải bổ sung 2 đến 3 lần trong một vụ 100 đến 160 ngày.

Với magie, một trang trại ở Alabama độ mặn khoảng 2,5‰ đạt tỷ lệ sống và năng suất tốt khi giữ magie 10 đến 30 mg/L, vì nâng tới mức tương đương nước biển (khoảng 100 mg/L) là quá tốn kém (Boyd, 2015).

Đừng quên độ kiềm và canxi

Cùng với cân bằng ion, nước ao cần có bicarbonate trên 60 mg/L (tương đương độ kiềm tổng trên 50 mg/L CaCO₃) và độ cứng canxi ít nhất bằng độ kiềm tổng (Boyd, 2018). Vôi nông nghiệp giúp tăng độ kiềm và độ cứng nhưng chỉ thêm được ít canxi, magie, nên không dùng để sửa mất cân bằng ion. Muốn tăng canxi có thể dùng thạch cao (CaSO₄·2H₂O): khoảng 1,72 mg/L thạch cao tăng 1 mg/L độ cứng canxi. Xem thêm quản lý pH và độ kiềm.

Các loại muối khoáng thường dùng

Theo Boyd (2003), mỗi 1 g kali clorua trên 1 m³ nước làm tăng khoảng 0,5 mg/L kali. Muốn tăng kali thêm 25 mg/L thì cần khoảng 50 g KCl cho mỗi m³ nước ao. Nên hòa tan rồi tạt trước quạt nước để muối phân tán đều.

Quy trình 4 bước cho ao độ mặn thấp

1. Gửi mẫu nước phân tích Ca, Mg, K, Na và độ kiềm trước khi thả, không đoán theo độ mặn.
2. So với mức tương đương nước biển theo bảng hệ số ở trên, chú ý tỷ lệ Mg gấp khoảng 3 lần Ca.
3. Bổ sung kali trước nếu thiếu, sau đó mới tính đến magie và canxi.
4. Kiểm tra lại hằng tháng và sau mưa lớn, bổ sung lại khi cần.

Ngoài khoáng trong nước, khoáng trộn vào thức ăn cũng có vai trò. Thử nghiệm ở Ecuador với ao 5‰ cho thấy thức ăn bổ sung khoáng có tỷ lệ Mg:K cao hơn cho năng suất và trọng lượng cuối cao hơn có ý nghĩa so với thức ăn đối chứng (Global Seafood Alliance, 2019). Các tác giả Davis và Saoud (2004) cũng ghi nhận các trang trại ở Alabama bón phân giàu kali, magie đã nâng tỷ lệ sống từ khoảng 25% lên 56%.

Sản phẩm Noben hỗ trợ

Khi chọn khoáng cho ao độ mặn thấp, bà con nên xem kỹ hàm lượng Ca, Mg, K ghi trên nhãn và đối chiếu với kết quả phân tích nước. Các sản phẩm khoáng của Noben, liều theo nhãn:

• KALIMIX: khoáng cứng vỏ, tạo vỏ dày, chuyên dùng cho ao nuôi bạt.
• MIRAL N8: khoáng tăng kiềm, ổn định độ kiềm, cứng vỏ.
• MIX 79: khoáng tăng kiềm, tạo vỏ dày, hỗ trợ phòng cong thân, đục cơ.
• CAPHOTE: khoáng vi lượng và đa lượng trộn thức ăn, giúp cứng vỏ, tạo vỏ dày.

Có thể dùng công cụ tính liều để quy đổi liều theo nhãn ra lượng cho từng ao.

Nguồn tham khảo

• Xử lý mất cân bằng ion ở các ao nuôi tôm độ mặn thấp – Sở Nông nghiệp và PTNT Quảng Ninh (dịch từ bài của C. E. Boyd), 2018
• Revisiting ionic imbalance in low-salinity shrimp aquaculture – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2018
• Mineral salts correct ionic imbalances in culture water – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2003
• Calcium and magnesium use in aquaculture – Global Seafood Alliance (C. E. Boyd), 2015
• Nutritional considerations for Pacific white shrimp reared in inland low-salinity waters – Global Seafood Alliance (D. A. Davis, I. P. Saoud), 2004
• Improving the osmoregulatory capacity of Pacific white shrimp grown in low salinity – Global Seafood Alliance, 2019