Gan tụy tôm: cấu tạo, chức năng và cách quan sát màu, kích thước để đánh giá sức khỏe
Gan tụy tôm làm gì, nằm ở đâu, gan khỏe trông thế nào? Cách quan sát màu, kích thước, soi giọt dầu ống gan và các yếu tố làm gan yếu để bà con phát hiện sớm.

Nội dung bài viết
Bà con nuôi tôm hay nói "gan là gốc", vì phần lớn bệnh nguy hiểm trên tôm thẻ đều để lại dấu vết trên gan tụy. Nhưng muốn nhận ra gan bất thường thì trước hết phải biết gan bình thường trông ra sao. Bài này giúp bà con hiểu gan tụy làm nhiệm vụ gì và cách quan sát màu, kích thước, ống gan để đánh giá sức khỏe tôm ngay tại ao. Cách xử lý khi gan đã teo, trắng có ở bài tôm bị teo gan, gan trắng.
Gan tụy nằm ở đâu, cấu tạo thế nào?
Gan tụy là khối cơ quan nằm trong phần đầu ngực, phía sau dạ dày, nhìn qua vỏ đầu thấy rõ ở tôm thẻ vì vỏ trong. Gọi là "gan tụy" vì cơ quan này làm cùng lúc việc của gan và tụy ở động vật có xương sống.
Bên trong, gan tụy gồm rất nhiều ống nhỏ (ống gan) xếp sát nhau. Dưới kính hiển vi, thành ống gồm các nhóm tế bào khác nhau: tế bào E (tế bào phôi, tạo tế bào mới), tế bào B (tế bào tiết), tế bào R và tế bào F, như được mô tả trong các nghiên cứu mô học của Han và cộng sự (Global Seafood Alliance, 2025) và Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản 2. Khi tôm khỏe, ống gan có hình ngón tay đều đặn và chứa nhiều giọt dầu (chất béo dự trữ).
Gan tụy làm những nhiệm vụ gì?
Theo Gomes và cộng sự (Global Seafood Alliance, 2011), gan tụy là cơ quan sống còn của tôm, đảm nhận:
- Tiết men tiêu hóa để phân giải thức ăn.
- Hấp thu và dự trữ dinh dưỡng sau tiêu hóa (giọt dầu trong ống gan chính là chất béo dự trữ).
- Đưa dinh dưỡng vào máu và lọc chất thải từ máu.
- Giữ cân bằng muối trong cơ thể.
- Giải độc kim loại nặng và chất hữu cơ lạ.
Han và cộng sự (2025) còn nhấn mạnh gan tụy là cơ quan miễn dịch lớn nhất của tôm. Vì gánh nhiều việc như vậy, gan tụy rất nhạy với thức ăn kém, khí độc và mầm bệnh, nên là "tấm gương" phản ánh sức khỏe cả con tôm.
Gan khỏe trông thế nào?
Quan sát bằng mắt thường
Bắt 10 đến 20 con ngẫu nhiên từ nhá hoặc chài, để trên nền trắng, nhìn qua vỏ đầu:
| Đặc điểm | Gan khỏe | Gan có vấn đề |
|---|---|---|
| Màu | Nâu, nâu vàng, đều màu | Nhạt màu, trắng đục, hoặc sậm bất thường, có vệt đen |
| Kích thước | Đầy đặn, cân đối với phần đầu | Teo nhỏ, hoặc sưng to |
| Độ chắc | Chắc, ranh giới rõ | Mềm nhũn hoặc teo dai |
| Ruột kèm theo | Ruột đầy, liền mạch | Ruột trống, đứt khúc |
Nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản 2 (Lê Hữu Tài và cộng sự) trên tôm bệnh ở Đồng bằng sông Cửu Long ghi nhận gan tụy biến đổi màu và hình dạng: sưng, nhũn, nhạt màu hoặc sậm màu, teo dai; bệnh kéo dài thì xuất hiện tia mảnh màu nâu đen trên bề mặt gan.
Ở tôm giống, Limsuwan và cộng sự (Global Seafood Alliance, 2014) ghi nhận tại một trại ở Thái Lan: lô PL có gan trắng mang mật độ Vibrio trung bình 6,02 × 10⁷ CFU/g và chết trong 10 ngày đầu thả; lô PL gan nâu có Vibrio khoảng 3,50 × 10³ CFU/g và đạt tỷ lệ sống từ 60% trở lên. Vì vậy xem màu gan tôm giống trước khi thả là bước kiểm tra rẻ mà có giá trị.
Soi tươi ống gan dưới kính hiển vi
Gomes và cộng sự (2011) cho biết soi tươi là cách được dùng nhiều nhất ngoài thực tế: lấy một mẩu gan, đặt lên lam kính với vài giọt nước muối, quan sát:
- Hình dạng ống gan: đều, tròn đầu như ngón tay là tốt; ống teo, co thắt, biến dạng là xấu.
- Lượng giọt dầu: ống gan đầy giọt dầu cho thấy tôm đủ dinh dưỡng; ít hoặc không có giọt dầu là tôm đang thiếu dinh dưỡng hoặc gan bị tổn thương.
- Melanin hóa (đốm đen) và tế bào bong tróc.
Tiến bộ kỹ thuật "Giải pháp tối ưu dinh dưỡng nuôi tôm thẻ theo quy trình Grofarm" được Cục Thủy sản công nhận (2024) đặt mục tiêu ống gan to, đồng đều, tỷ lệ giọt dầu trong ống gan từ 70% trở lên, soi gan ruột 2 lần/tuần.
Lưu ý quan trọng: Gomes và cộng sự (2011) cho thấy soi tươi tốt để theo dõi sức khỏe và dinh dưỡng chung, nhưng không đủ để chẩn đoán bệnh cụ thể. Ống gan teo, ít dầu có thể do thức ăn, nước và đáy xấu, độc tố, Vibrio hoặc bệnh khác; muốn biết chính xác cần xét nghiệm PCR, mô bệnh học tại phòng thí nghiệm.
Những gì làm gan tụy yếu?
Khí độc trong ao
Han và cộng sự (2025) cho tôm thẻ tiếp xúc với amoniac, nitrit và sulfide ở các mức nồng độ khác nhau trong thí nghiệm: tổn thương gan tụy, ruột giữa, cơ và mang tăng dần khi nồng độ tăng, trong đó gan tụy tổn thương nặng hơn dưới tác động của nitrit (tế bào co lại, tạo không bào). Đây là lý do giữ NH₃, NO₂, H₂S thấp cũng là bảo vệ gan (xem xử lý khí độc NH3, NO2, H2S).
Độc tố từ môi trường và thức ăn
Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản 2 liệt kê nhiều yếu tố có thể làm suy giảm chức năng gan tụy: kim loại nặng tồn lưu (cadimi, kẽm, đồng), dư lượng thuốc diệt nấm, thuốc trừ sâu, độc tố nấm mốc trong thức ăn (aflatoxin) và độc tố tảo khi tảo nở hoa.
Vi khuẩn và ký sinh
Vibrio tấn công gan tụy gây bệnh hoại tử gan tụy cấp (xem bệnh EMS/AHPND và Vibrio trong ao tôm). Vi bào tử trùng EHP cũng ký sinh trong gan tụy làm tôm chậm lớn (xem bệnh EHP).
Lịch kiểm tra gan tụy gợi ý
- Trước khi thả: xem màu gan một mẫu tôm giống, ưu tiên lô gan nâu, đều; kết hợp xét nghiệm PCR.
- Tháng đầu: quan sát gan và ruột vài ngày một lần, đây là giai đoạn dễ gặp bệnh gan tụy cấp.
- Suốt vụ: kiểm tra định kỳ hằng tuần; nếu có kính hiển vi thì soi giọt dầu ống gan.
- Khi tôm giảm ăn, chết rải rác: kiểm tra ngay gan, ruột, mang và gửi mẫu xét nghiệm.
Giữ gan khỏe: nền tảng là môi trường và thức ăn
- Giữ đáy sạch, oxy đủ, khí độc thấp.
- Cho ăn theo nhá, không cho ăn dư; bảo quản thức ăn khô ráo, không dùng thức ăn ẩm mốc.
- Tránh dùng tràn lan hóa chất; chỉ dùng chất được phép.
- Không dùng kháng sinh để phòng bệnh. Nếu cần kháng sinh, chỉ dùng khi có chẩn đoán và kháng sinh đồ, theo chỉ định của cán bộ thú y, đúng danh mục được phép và đúng thời gian ngưng thuốc.
Sản phẩm Noben hỗ trợ (liều theo nhãn):
- SORBEST: bổ sung sorbitol vào thức ăn hằng ngày, hỗ trợ bồi bổ gan, giải độc gan.
- HEPALIVER FS: bổ sung sorbitol, methionine, lysine; hỗ trợ bồi bổ gan, giải độc gan, giúp phục hồi màu gan.
- ANTILIV: thảo dược và acid amin hỗ trợ phòng ngừa các bệnh gan như teo gan, sưng gan, trắng gan.
- AQUALAC FS: bổ sung lợi khuẩn vào thức ăn, giúp tôm tiêu hóa và hấp thụ tốt.
Xem thêm trang giải pháp men tiêu hóa, tăng đề kháng. Khi gan tôm có dấu hiệu bất thường kéo dài, bà con gọi/Zalo 0934 246 420 để kỹ thuật viên Noben tư vấn.
Nguồn tham khảo
- Wet mount technique excellent for health monitoring, not NHP diagnosis in shrimp – Global Seafood Alliance (G. B. Gomes và cộng sự), 2011
- Hepatopancreas colors predict survival of shrimp to EMS – Global Seafood Alliance (C. Limsuwan và cộng sự), 2014
- Investigating the effects of ammonia, nitrite and sulfide on Pacific white shrimp juveniles – Global Seafood Alliance (L. Han và cộng sự), 2025
- Một số kết quả chẩn đoán mô bệnh học và phân tích siêu cấu trúc của hội chứng hoại tử gan tụy trên tôm nuôi ở ĐBSCL – Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản 2 (Lê Hữu Tài và cộng sự)
- Giải pháp tối ưu dinh dưỡng nuôi tôm thẻ chân trắng thâm canh theo quy trình Grofarm (Phụ lục tiến bộ kỹ thuật kèm Quyết định của Cục Thủy sản) – Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, 2024
Câu hỏi thường gặp
Gan tôm màu gì là khỏe?
Gan khỏe thường có màu nâu đến nâu vàng, đều màu, đầy đặn và chắc. Gan nhạt trắng, sậm bất thường, teo nhỏ hoặc sưng nhũn là dấu hiệu cần kiểm tra thêm.
Màu gan có thay đổi theo thức ăn không?
Có thể. Màu gan và màu ruột phần nào phản ánh thức ăn tôm vừa ăn. Vì vậy nên đánh giá cùng lúc màu, kích thước, độ chắc của gan và tình trạng ruột, không dựa vào một dấu hiệu.
Soi gan thấy ít giọt dầu thì tôm bị bệnh gì?
Chưa thể kết luận. Ít giọt dầu cho thấy tôm đang thiếu dinh dưỡng hoặc gan bị áp lực, nhưng nguyên nhân có thể là thức ăn, môi trường, độc tố hoặc mầm bệnh. Cần kết hợp xét nghiệm PCR hoặc mô bệnh học để chẩn đoán.
Nên kiểm tra gan tôm bao lâu một lần?
Quy trình Grofarm được Cục Thủy sản công nhận soi gan ruột 2 lần/tuần. Ao không có kính hiển vi thì ít nhất nên quan sát bằng mắt hằng tuần, và kiểm tra ngay khi tôm giảm ăn.