Bệnh hoại tử gan tụy nhiễm khuẩn (NHP) trên tôm: dấu hiệu, điều kiện bùng phát, cách phòng
Bệnh NHP do vi khuẩn nội bào làm gan tụy tôm thẻ teo, mềm vỏ, chậm lớn, dễ bùng khi nóng và mặn kéo dài. Cách nhận biết, phân biệt và phòng bệnh đúng.

Nội dung bài viết
Bệnh hoại tử gan tụy nhiễm khuẩn (NHP) khác với bệnh hoại tử gan tụy cấp (AHPND/EMS) mà bà con hay nghe. NHP do một loại vi khuẩn sống bên trong tế bào gan tụy gây ra, thường bùng phát khi nhiệt độ cao và độ mặn cao kéo dài. Bệnh làm tôm teo gan, mềm vỏ, chậm lớn và có thể chết tới 95% nếu để muộn. Bài này giúp bà con nhận biết, phân biệt với các bệnh gan khác và phòng bệnh từ môi trường, con giống.
Bệnh NHP là gì?
Theo phiếu thông tin bệnh (bản thảo) của WOAH, tác nhân NHP là vi khuẩn Gram âm, sống bắt buộc trong tế bào, giống rickettsia. Bộ luật sức khỏe động vật thủy sản của WOAH gọi tên là Candidatus Hepatobacter penaei. Vi khuẩn chỉ tấn công gan tụy và không nuôi cấy được trên môi trường thông thường.
Bệnh được ghi nhận lần đầu năm 1985 ở Texas (Mỹ), sau đó tại ít nhất 12 nước châu Mỹ (Pantoja và Lightner, Global Seafood Alliance, 2003). Các loài nhiễm tự nhiên chủ yếu là tôm he châu Mỹ, trong đó có tôm thẻ chân trắng. Bộ tài liệu nhận dạng bệnh của NACA (2007) ghi bệnh đã được báo cáo chính thức ở Việt Nam. Thông tin dịch tễ tại Việt Nam còn ít, nên bà con cần xét nghiệm khi nghi ngờ thay vì tự kết luận.
Dấu hiệu nhận biết
Theo WOAH và NACA (2007), dấu hiệu không đặc trưng, gồm:
- Tôm lờ đờ, giảm ăn, chậm lớn, gầy.
- Vỏ mềm, thân nhiều sinh vật bám, có thể có đốm đen, mang đen.
- Ruột giữa rỗng.
- Gan tụy teo, nhạt màu đến trắng. Ảnh trong bài của Pantoja và Lightner cho thấy gan tụy có thể teo còn khoảng một nửa thể tích bình thường.
- Soi tươi gan tụy dưới kính hiển vi: ít giọt mỡ, ống gan tụy hoại tử sẫm màu.
Pantoja và Lightner (2003) lưu ý: các dấu hiệu bên ngoài có thể do bệnh khác như nhiễm Vibrio gây ra, nên quan sát bằng mắt không đủ tin cậy. Chẩn đoán xác định cần mô học hoặc PCR; PCR trên mẫu phân còn cho phép kiểm tra tôm bố mẹ mà không phải giết tôm.
Phân biệt nhanh với các bệnh gan khác
| Bệnh | Điểm khác |
|---|---|
| AHPND/EMS | Thường gặp 10 đến 45 ngày đầu sau thả, chết nhanh (Cục Thủy sản và Kiểm ngư, 2026); xem bài hoại tử gan tụy cấp |
| EHP | Tôm chậm lớn, lệch cỡ kéo dài; xem bài vi bào tử trùng EHP |
| NHP | Chết thường giữa vụ nuôi, gắn với nóng và mặn kéo dài (NACA, 2007) |
Cách chăm gan tụy khi tôm teo gan, nhạt gan có ở bài tôm bị teo gan, gan trắng.
Điều kiện làm NHP bùng phát
| Yếu tố | Tài liệu ghi nhận |
|---|---|
| Nhiệt độ | 29 đến 35°C liên quan đến bệnh rõ (WOAH); NACA nêu thời gian dài nhiệt độ không khí 29 đến 31°C |
| Độ mặn | 20 đến 40‰ (WOAH, NACA) |
| Giai đoạn nuôi | Hậu ấu trùng muộn, tôm con và tôm trưởng thành; chết thường giữa giai đoạn nuôi thương phẩm |
| Tỷ lệ chết | Đến 95% ở ao không xử lý (WOAH); 90 đến 95% trong vòng 30 ngày kể từ khi bùng dịch (NACA) |
Leclercq và cộng sự (Global Seafood Alliance, 2004) nhận thấy tôm nuôi trong nhà kính (nhiệt độ cao hơn) có xu hướng nhiễm nặng hơn, và NHP gây hại quanh năm ở các nước họ khảo sát.
Bệnh lây như thế nào?
Các tài liệu chưa thống nhất hoàn toàn:
- WOAH: lây ngang qua nước nhiễm phân tôm bệnh và qua việc tôm ăn thịt lẫn nhau.
- Leclercq và cộng sự (2004): cho tôm khỏe ăn gan tụy tôm bệnh thì 90% nhiễm sau 70 ngày; cua, giáp xác chân chèo và giáp xác đào hang trong ao cũng nhiễm 60 đến 100%, có thể là nơi trú của vi khuẩn qua mùa phơi ao. Lây dọc từ tôm mẹ được nghi ngờ vì phát hiện vi khuẩn ở trứng và nauplius.
- NACA (2007): bệnh có thể lây qua việc ăn phải một vật chủ mang mầm bệnh chưa xác định.
Điểm chung: xác tôm, giáp xác tạp và đáy ao là nơi cần kiểm soát.
NHP gây thiệt hại thế nào?
Trong thử nghiệm ở Panama của Leclercq và cộng sự (2004), các dòng tôm nhiễm cao (50 đến 60%) giảm 60% năng suất, dòng nhiễm thấp (10 đến 20%) giảm khoảng 10% so với tôm không nhiễm. Nghĩa là ngay cả khi chưa chết rõ, NHP vẫn làm hao năng suất.
Cách phòng bệnh NHP
- Con giống: chọn giống từ trại có bố mẹ được xét nghiệm, có hồ sơ kiểm dịch. Leclercq và cộng sự (2004) cho thấy chọn đàn bố mẹ có tỷ lệ nhiễm thấp nhất là cách chính để giảm NHP từ gốc.
- Cải tạo ao kỹ: loại bỏ bùn đáy, diệt giáp xác tạp, cua còng, giáp xác đào hang trước vụ; xem bài quy trình cải tạo ao.
- Hạn chế nóng và mặn kéo dài: theo dõi nhiệt độ, độ mặn hằng ngày trong mùa nắng và áp dụng các biện pháp chống nóng ở bài nuôi tôm mùa nắng nóng.
- Vớt xác tôm hằng ngày để tôm khỏe không ăn xác tôm bệnh.
- Giữ đáy sạch, cho ăn vừa đủ, oxy trên 5 mg/L (Cục Thủy sản và Kiểm ngư, 2026).
- Theo dõi gan tụy định kỳ, nhất là mùa nắng; WOAH khuyến nghị khi nhiệt độ, độ mặn cao, kiểm tra tôm ở bờ ao để phát hiện tôm giảm ăn, ruột rỗng, mềm vỏ, teo gan và gửi mẫu xét nghiệm.
Về kháng sinh
Tài liệu nước ngoài có nhắc đến kháng sinh trong kiểm soát NHP. Tại Việt Nam, Cục Thủy sản và Kiểm ngư yêu cầu tuyệt đối không dùng kháng sinh để phòng bệnh. Kháng sinh chỉ dùng khi có chẩn đoán xác định, có kháng sinh đồ, theo chỉ định của cán bộ thú y, đúng danh mục được phép và đúng thời gian ngưng thuốc trước thu hoạch.
Sản phẩm Noben hỗ trợ gan tụy và môi trường
- ANTILIV: thảo dược và acid amin hỗ trợ phòng ngừa các bệnh gan nhiễm khuẩn, teo gan, sưng gan, trắng gan; bổ gan, giải độc gan.
- HEPALIVER FS: bổ sung sorbitol, methionine, lysine vào thức ăn, hỗ trợ bồi bổ gan, phục hồi màu gan.
- MEGA CID: bổ sung acid hữu cơ vào thức ăn, hỗ trợ ngăn ngừa bệnh đường ruột, gan tụy.
- AQUA BAC: phân hủy mùn bã hữu cơ, thức ăn thừa ở đáy ao, giảm khí độc.
Bà con cần tư vấn lịch bổ gan theo mùa có thể gọi/Zalo 0934 246 420 để kỹ thuật viên Noben hướng dẫn.
Nguồn tham khảo
- Necrotising hepatopancreatitis (Chương 9.5, Bộ luật sức khỏe động vật thủy sản) – WOAH, 2010
- Necrotizing hepatopancreatitis – Disease card (bản thảo) – WOAH, 2008
- Necrotizing hepatopancreatitis: Diagnosis, distribution in shrimp – Global Seafood Alliance (C. R. Pantoja, D. V. Lightner), 2003
- Analysis, prevention of NHP in Panama, Ecuador and Peru shrimp farms – Global Seafood Alliance (G. Leclercq và cộng sự), 2004
- Necrotising hepatopancreatitis – Aquatic Animal Diseases Significant to Asia–Pacific: Identification Field Guide – NACA và Bộ Nông nghiệp Úc, 2007
- Hướng dẫn biện pháp phòng, chống một số bệnh nguy hiểm trên tôm nước lợ – Cục Thủy sản và Kiểm ngư, 2026
Câu hỏi thường gặp
NHP và EMS khác nhau thế nào?
EMS (AHPND) do vi khuẩn Vibrio mang gen độc tố, thường gây chết trong 10 đến 45 ngày đầu sau thả. NHP do vi khuẩn sống trong tế bào gan tụy, gắn với nóng và mặn kéo dài, thường gây hại giữa vụ. Cả hai cần xét nghiệm PCR để phân biệt.
Nuôi độ mặn thấp có tránh được NHP không?
Các tài liệu cho thấy bệnh rõ thường gắn với độ mặn 20 đến 40‰ và nhiệt độ cao. Giữ độ mặn, nhiệt độ ổn định giúp giảm nguy cơ, nhưng không thay thế được giống sạch và đáy ao sạch.
Tôm teo gan, mềm vỏ là chắc chắn NHP?
Không. Teo gan, mềm vỏ, ruột rỗng có thể do nhiều bệnh hoặc do môi trường xấu, thiếu khoáng. Cần soi gan tụy và xét nghiệm để biết nguyên nhân.
Có cần xét nghiệm NHP khi mua giống?
Nên hỏi trại giống về kết quả kiểm tra bố mẹ và lô giống. Khi ao từng có tiền sử bệnh gan giữa vụ trong mùa nắng, bà con nên lấy mẫu kiểm tra định kỳ.