Nhà máy đạt ISO 9001:2015 tại Củ Chi. Kỹ thuật viên tư vấn miễn phí cho từng ao.

Bệnh tôm

Vi khuẩn Vibrio trong ao tôm: loài có hại, khi nào bùng phát và cách kiểm soát mật độ

Vibrio trong ao tôm chỉ gây hại khi tôm stress và mật độ tăng cao. Giải thích khuẩn lạc vàng, xanh, ngưỡng tham khảo và cách giữ Vibrio ở mức thấp.

Vi khuẩn Vibrio trong ao tôm: loài có hại, khi nào bùng phát và cách kiểm soát mật độ
Nội dung bài viết
  1. Vibrio là gì, vì sao luôn có trong ao?
  2. Những loài Vibrio đáng lo
  3. Khuẩn lạc vàng, khuẩn lạc xanh nghĩa là gì?
  4. Ngưỡng Vibrio tham khảo
  5. Khi nào Vibrio bùng phát?
  6. Cách kiểm soát mật độ Vibrio
  7. Nguồn tham khảo
  8. Câu hỏi thường gặp

Nhắc đến bệnh gan tụy, phân trắng hay chết sớm, bà con hay nghe nhắc tên Vibrio. Nhưng Vibrio không phải "kẻ lạ" xâm nhập ao, mà là vi khuẩn có sẵn trong nước lợ, nước mặn. Vấn đề là khi nào chúng trở nên nguy hiểm và làm sao giữ mật độ ở mức tôm chịu được. Bài này giúp bà con hiểu Vibrio từ gốc để phòng chủ động, thay vì chỉ chạy theo xử lý khi tôm đã bệnh.

Vibrio là gì, vì sao luôn có trong ao?

Theo Newman (Global Seafood Alliance, 2015), Vibrio có mặt khắp nơi trong môi trường biển và giữ vai trò quan trọng trong việc phân hủy chitin. Vỏ tôm cấu tạo từ chitin nên tôm là mục tiêu dễ bị Vibrio bám. Một số loài Vibrio sinh sản cực nhanh, thời gian thế hệ có thể chỉ khoảng 10 phút; về lý thuyết, một tế bào có thể tạo ra hơn 500 triệu tế bào sau 5 giờ.

Samocha và cộng sự (Global Seafood Alliance, 2015) nhấn mạnh: nhiều loài Vibrio có mặt thường xuyên trong nước nuôi nhưng không gây hại nếu tôm không bị stress. Vì vậy mục tiêu thực tế không phải "diệt sạch Vibrio" mà là giữ mật độ thấp và giữ tôm khỏe.

Những loài Vibrio đáng lo

Trong nghiên cứu của Samocha và cộng sự (2015), khi tôm chết do Vibrio trong hệ thống nuôi mật độ cao, kết quả cho thấy có mặt Vibrio parahaemolyticus, V. vulnificus và V. alginolyticus trong nước nuôi, máu và gan tụy tôm. Trong đó, một số chủng V. parahaemolyticus gây bệnh hoại tử gan tụy cấp (EMS/AHPND), xem bài bệnh EMS/AHPND. Vibrio cũng là một trong các nguyên nhân của hội chứng phân trắng (xem phân biệt nguyên nhân phân trắng).

Khuẩn lạc vàng, khuẩn lạc xanh nghĩa là gì?

Mật độ Vibrio thường được đếm bằng cách cấy mẫu nước, mẫu gan tôm lên đĩa thạch TCBS. Samocha và cộng sự (2015) phân biệt hai nhóm:

  • Khuẩn lạc vàng: nhóm Vibrio lên men đường sucrose.
  • Khuẩn lạc xanh: nhóm không lên men sucrose. Trong nghiên cứu của Ching và cộng sự (Global Seafood Alliance, 2014), khuẩn lạc xanh sau đó được định danh là V. parahaemolyticus.

Vì vậy kết quả có nhiều khuẩn lạc xanh thường được xem là đáng lo hơn. Tuy nhiên đếm khuẩn lạc trên TCBS không xác định được chủng có độc lực; muốn biết có tác nhân gây AHPND hay không phải xét nghiệm PCR.

Ngưỡng Vibrio tham khảo

Đối tượng Ngưỡng tham khảo Nguồn
Tôm giống trước khi thả Tổng Vibrio dưới 1.000 CFU/g, trong đó khuẩn lạc xanh tối đa 100 CFU/g; V. parahaemolyticus không quá 30; không có V. harveyi Cục Thủy sản Thái Lan, theo Limsuwan và cộng sự (Global Seafood Alliance, 2014)
Nước ao nuôi thâm canh Tổng Vibrio dưới 10³ CFU/mL, kiểm tra 2 lần/tuần Quy trình Grofarm (Cục Thủy sản công nhận, 2024)
Gan tụy tôm nuôi Tổng Vibrio không quá 10³ CFU/g, kiểm tra 2 lần/tuần Quy trình Grofarm (2024)

Limsuwan và cộng sự (2014) ghi nhận ở một trại tại Thái Lan: lô PL gan trắng có Vibrio trung bình 6,02 × 10⁷ CFU/g, ao thả lô này có tôm chết trong 10 ngày đầu; lô PL gan nâu chỉ khoảng 3,50 × 10³ CFU/g và đạt tỷ lệ sống từ 60% trở lên. Tôm giống mang nhiều Vibrio là rủi ro lớn nhất của tháng đầu.

Khi nào Vibrio bùng phát?

Theo dõi của Samocha và cộng sự (2015) cho thấy rõ vai trò của stress. Trong giai đoạn ương, chất lượng nước tốt, Vibrio khuẩn lạc xanh luôn dưới 50 CFU/mL và tôm không bệnh. Nhưng khi thu và san tôm, tôm chịu nhiều stress cùng lúc: mật độ quá dày, thao tác mạnh, oxy thấp, nhiệt độ cao, chất lơ lửng cao. Bảy ngày sau khi thả sang ao nuôi, tôm bắt đầu chết; Vibrio khuẩn lạc xanh tăng lên đến 14.300 CFU/mL, tổng Vibrio đạt 27.750 CFU/mL. Nhóm tác giả khuyến nghị theo dõi Vibrio hằng tuần, nhất là quanh các lần chuyển ao.

Những yếu tố hay đi trước một đợt Vibrio tăng cao:

  • Chất hữu cơ tích tụ: Newman (2015) cho rằng mùn bã hữu cơ là nguồn dinh dưỡng quan trọng của vi khuẩn.
  • Oxy thấp lúc rạng sáng: Newman khuyến nghị giữ oxy từ 4 mg/L trở lên vào sáng sớm (xem oxy hòa tan trong ao tôm).
  • Thao tác gây stress: san thưa, chuyển ao, thay nước đột ngột.
  • Độ mặn cao: Vibrio là vi khuẩn ưa mặn. Ching và cộng sự (2014) ghi nhận V. parahaemolyticus biến mất khỏi mẫu PL sau 5 đến 10 ngày nuôi ở ao nước lợ nhạt 2 đến 3‰; nhưng PL nhiễm nặng từ trại giống vẫn có thể chết ngay đầu vụ (xem độ mặn và tôm thẻ).

Cách kiểm soát mật độ Vibrio

Newman (2015) tóm lại: kiểm soát Vibrio là hạn chế nguồn vào và giảm stress.

Chặn nguồn vào

  1. Chọn giống sạch: xét nghiệm PCR, xem màu gan tôm giống, ưu tiên trại có kiểm soát Vibrio (xem cách chọn tôm giống).
  2. Cải tạo ao kỹ: phơi khô, xới trộn đáy, loại bỏ chất hữu cơ tồn đọng (xem quy trình cải tạo ao).
  3. Lọc và xử lý nước cấp qua ao lắng trước khi đưa vào ao nuôi.

Giảm dinh dưỡng cho vi khuẩn

Giảm stress

  • Giữ oxy, pH, kiềm, độ mặn ổn định.
  • Hạn chế thao tác mạnh; khi buộc phải san tôm, làm lúc trời mát và có quạt đủ.

Dùng vi sinh đúng cách

Newman (2015) cho rằng chế phẩm vi sinh không phải lúc nào cũng làm giảm Vibrio, nhưng sản phẩm có thành phần và mức dùng phù hợp có chỗ đứng như công cụ thường xuyên; tiềm năng nhất là nhóm Bacillus tạo bào tử, bền khi bảo quản. Xem thêm bài các nhóm vi sinh cho ao tôm.

Lưu ý: không dùng kháng sinh để phòng Vibrio. Chỉ dùng kháng sinh khi có chẩn đoán, kháng sinh đồ, theo chỉ định cán bộ thú y, đúng danh mục được phép và đúng thời gian ngưng thuốc. Không dùng hóa chất sát trùng và vi sinh trong cùng một ngày.

Sản phẩm Noben hỗ trợ (liều theo nhãn):

  • IODINE 99 và BEN IQ: sát trùng nguồn nước, giúp làm giảm vi khuẩn, nấm, nguyên sinh động vật gây hại trong nước.
  • PROTICBEST: vi sinh làm sạch đáy, sạch nước, phân hủy chất thải hữu cơ, thức ăn dư.
  • AQUALAC FS: bổ sung lợi khuẩn vào thức ăn, cải thiện đường ruột.

Bà con cần tư vấn lịch sát trùng và cấy vi sinh xen kẽ, gọi/Zalo 0934 246 420 để kỹ thuật viên Noben hỗ trợ.

Nguồn tham khảo

Câu hỏi thường gặp

Ao tôm có Vibrio là tôm sẽ bệnh?

Không hẳn. Vibrio có sẵn trong nước lợ, nước mặn. Tôm chỉ dễ bệnh khi mật độ Vibrio cao, nhất là nhóm khuẩn lạc xanh, và tôm đang bị stress do môi trường xấu hoặc thao tác mạnh.

Khuẩn lạc xanh nguy hiểm hơn khuẩn lạc vàng?

Thường được xem là đáng lo hơn vì nhóm này gồm V. parahaemolyticus. Tuy vậy đĩa TCBS không phân biệt được chủng có độc lực; cần xét nghiệm PCR để xác định tác nhân gây AHPND.

Bao lâu nên cấy kiểm tra Vibrio một lần?

Quy trình Grofarm được Cục Thủy sản công nhận kiểm tra 2 lần/tuần trong nước và gan tụy. Ít nhất nên kiểm tra hằng tuần, và thêm vào trước, sau mỗi lần san tôm, chuyển ao.

Diệt khuẩn nước xong có cần cấy lại vi sinh?

Có. Sát trùng làm giảm cả vi khuẩn có lợi, nên sau khi hết tác dụng của chất sát trùng cần bổ sung lại vi sinh để hệ vi khuẩn có lợi chiếm ưu thế trở lại.

Bài viết liên quan

Tất cả kiến thức nuôi tôm