Cách chọn tôm giống thẻ chân trắng tốt: kích cỡ PL, test sốc, xét nghiệm PCR và giấy kiểm dịch
Cách chọn tôm giống thẻ chân trắng tốt: cỡ PL12 trở lên, đồng đều, ruột đầy, test sốc độ mặn, formol, xét nghiệm PCR WSSV, AHPND, EHP, IHHNV và giấy kiểm dịch.
Nội dung bài viết
- Vì sao không thể chọn giống chỉ bằng mắt?
- Bước 1: Kiểm tra cảm quan tại bể
- Bước 2: Soi kính hiển vi
- Bước 3: Test sốc độ mặn hoặc formol
- Bước 4: Xét nghiệm PCR các bệnh nguy hiểm
- Bước 5: Giấy tờ, kiểm dịch và nguồn gốc
- Bước 6: Chọn trại uy tín
- Chuẩn bị ao trước khi nhận giống
- Sản phẩm Noben hỗ trợ
- Nguồn tham khảo
- Câu hỏi thường gặp
Con giống là khâu đầu tiên và khó sửa nhất của cả vụ nuôi: thả nhầm lô giống yếu hoặc mang mầm bệnh thì chăm kỹ đến đâu cũng khó gỡ. Bài này hướng dẫn cách chọn tôm giống thẻ chân trắng tốt theo từng bước: nhìn bằng mắt tại bể, soi kính hiển vi, làm test sốc, đọc phiếu xét nghiệm PCR, kiểm tra giấy kiểm dịch và chọn trại uy tín.
Vì sao không thể chọn giống chỉ bằng mắt?
Theo Jory (Global Seafood Alliance, 2017), chất lượng hậu ấu trùng (PL) không đo được bằng một chỉ tiêu duy nhất, mà phải kết hợp quan sát, soi kính hiển vi, test sốc và lịch sử của trại. Nhiều bệnh nguy hiểm không lộ ra ở giai đoạn giống. Hướng dẫn của Cục Thủy sản và Kiểm ngư (2026) ghi nhận:
- Virus đốm trắng (WSSV) và IHHNV có thể truyền dọc từ tôm bố mẹ sang trứng, ấu trùng dù tôm bố mẹ không có biểu hiện.
- Hoại tử gan tụy cấp (AHPND/EMS) thường xảy ra trong 10 đến 45 ngày đầu sau thả, có thể chết 70 đến 100% trong 20 đến 30 ngày đầu.
Nhìn tôm khỏe chỉ là điều kiện cần; phải có thêm test sốc và kết quả PCR.
Bước 1: Kiểm tra cảm quan tại bể
Theo Trung tâm Khuyến nông Quốc gia (TTKNQG, 2016) và QCVN 02-19:2014/BNNPTNT, tôm giống thẻ đạt yêu cầu cần:
| Tiêu chí | Yêu cầu |
|---|---|
| Tuổi, kích cỡ | Tối thiểu PL12, tương ứng chiều dài 9 đến 11 mm (QCVN 02-19:2014); TTKNQG khuyến cáo chiều dài từ 11 mm trở lên (đo từ mũi chủy đến cuối đuôi) |
| Đồng đều | Độ lệch kích cỡ không quá 15%; số tôm khác cỡ không vượt quá 5% |
| Hình thái | Cấu tạo ngoài hoàn chỉnh, chủy và râu thẳng, đuôi xòe |
| Màu sắc | Xám sáng, vỏ bóng mượt |
| Phản xạ | Phản ứng nhanh nhẹn khi có tác động đột ngột |
| Bắt mồi | Bắt mồi đều đặn, ruột đầy |
Mẹo kiểm tra tại trại:
- Múc tôm vào ly thủy tinh soi dưới ánh sáng để xem ruột. Ruột trống hoặc đứt khúc là dấu hiệu đáng ngờ; Cục Thủy sản và Kiểm ngư (2026) mô tả tôm bị AHPND có ruột trống, đứt khúc, gan tụy teo nhỏ, nhợt nhạt.
- Để ý dị hình: chủy cong, râu quăn, đuôi lệch là dấu hiệu tôm thẻ nhiễm IHHNV, kèm tăng trưởng giảm 10 đến 30% và phân đàn (Cục Thủy sản và Kiểm ngư, 2026).
Lee (Global Seafood Alliance, 2005) khuyến nghị thả tôm thẻ dài từ 9 mm trở lên, vì PL lớn hơn gần như luôn chịu sốc tốt hơn.
Bước 2: Soi kính hiển vi
TTKNQG (2016) hướng dẫn đặt tôm trên lam kính có một giọt nước biển, soi ở độ phóng đại 100 đến 150 lần, xem các phụ bộ (chủy, râu, chân, đốt đuôi) tìm nguyên sinh động vật bám và xem vỏ có tổn thương không. Jory (2017) bổ sung: độ đầy của ruột, nhớt và cặn bám trên lông tơ, độ đục của chân bơi và cơ đuôi, dị hình. Wouters và cộng sự (2015) xếp kích thước, màu sắc gan tụy vào các chỉ tiêu khi soi.
Bước 3: Test sốc độ mặn hoặc formol
Test sốc giúp so sánh sức chịu đựng giữa các lô; chọn một cách và làm giống nhau cho mọi lô.
Cách của TTKNQG (2016): lấy khoảng 20 con cho vào cốc thủy tinh 300 ml, hạ đột ngột độ mặn xuống 15‰ bằng nước ngọt (hoặc dùng formalin), theo dõi trong 2 giờ. Tỷ lệ sống từ 95% trở lên là đạt.
Các cách được Jory (2017) tổng hợp:
| Cách test | Điều kiện | Ngưỡng đánh giá |
|---|---|---|
| Sốc formalin | 100 đến 150 ppm, mẫu 100 đến 200 con | Sống 80 đến 100%: tốt; 60 đến 79%: chấp nhận; dưới 60%: loại lô hoặc để trại ương thêm vài ngày |
| Sốc độ mặn một chỉ tiêu | 10 đến 15 lít nước 0 đến 1‰, nhiệt độ như ở trại, 1 giờ | Sống từ 80% trở lên là đạt |
Lưu ý: test sốc phản ánh nhiều về kích cỡ (Lee, 2005), nên chỉ so sánh các lô cùng tuổi. Test sốc cũng không phát hiện được virus, nên vẫn phải có PCR.
Bước 4: Xét nghiệm PCR các bệnh nguy hiểm
PCR phát hiện gen của mầm bệnh, kể cả khi tôm chưa có dấu hiệu. Hướng dẫn của Cục Thủy sản và Kiểm ngư (2026) yêu cầu trại giống xét nghiệm PCR định kỳ 100% các lô PL trước khi xuất bán, và người nuôi lưu giữ phiếu kết quả xét nghiệm âm tính của từng lô giống.
Các bệnh nên yêu cầu xét nghiệm cho tôm thẻ giống và tiêu chuẩn tương ứng theo Cục Thủy sản và Kiểm ngư (2026):
| Bệnh | Tác nhân | Tiêu chuẩn xét nghiệm |
|---|---|---|
| Đốm trắng | Virus WSSV | PCR hoặc Real-time PCR, TCVN 8710-3:2019 |
| Hoại tử gan tụy cấp (EMS) | Vibrio parahaemolyticus mang gen độc tố PirA, PirB (AHPND) | PCR hoặc Real-time PCR, TCVN 8710-19:2019 |
| Vi bào tử trùng | EHP | PCR, Nested PCR hoặc Real-time PCR, TCVN 8710-12:2019 |
| Hoại tử cơ quan tạo máu và biểu mô | Virus IHHNV | PCR hoặc Real-time PCR, TCVN 8710-20:2019 |
| Đục thủy tinh | Vibrio parahaemolyticus mang gen độc tố VHVP (TPD) | Multiplex PCR |
Tối thiểu nên có kết quả âm tính với WSSV, AHPND, EHP và IHHNV; hướng dẫn trên còn nêu bệnh hoại tử cơ (IMNV), hội chứng Taura, đầu vàng. Xem thêm: bệnh đốm trắng WSSV, hoại tử gan tụy cấp EMS, vi bào tử trùng EHP.
Lấy mẫu PCR thế nào cho đúng?
Theo Jory (2017):
- Để phát hiện mức nhiễm 2% với độ tin cậy 95%, mỗi bể hoặc lô trên 100.000 con cần tối thiểu 150 con (gộp một mẫu, hoặc chia 5 mẫu 30 con và xét nghiệm cả 5).
Mẫu được cố định trong cồn 90 đến 95% (1 phần mẫu, 10 phần cồn) và gửi phòng thử nghiệm đủ năng lực (Cục Thủy sản và Kiểm ngư, 2026). Tốt nhất bà con tự lấy mẫu tại bể sẽ xuất.
Hiểu đúng kết quả PCR
Jory (2017) lưu ý PCR phát hiện đoạn gen, không chắc là mầm bệnh còn sống; có thể dương tính giả do nhiễm bẩn mẫu, hoặc âm tính giả do mẫu hỏng, lấy mẫu chưa đủ. Riêng IHHNV có thể chèn gen vào bộ gen tôm, dễ cho dương tính giả (Cục Thủy sản và Kiểm ngư, 2026).
Bước 5: Giấy tờ, kiểm dịch và nguồn gốc
QCVN 02-19:2014/BNNPTNT quy định giống thả nuôi phải có hóa đơn, giấy tờ ghi xuất xứ rõ ràng và giấy chứng nhận kiểm dịch của cơ quan có thẩm quyền. Hướng dẫn của Cục Thủy sản và Kiểm ngư (2026) yêu cầu dùng giống từ đàn bố mẹ sạch bệnh (SPF), đã kiểm dịch, và lưu hồ sơ gồm hóa đơn, giấy kiểm dịch, phiếu xét nghiệm âm tính của từng lô.
Bước 6: Chọn trại uy tín
Lee (2005) cho rằng di truyền và việc không mang virus là yếu tố quan trọng nhất của chất lượng PL nhưng khó đo, nên khuyến cáo mua giống SPF từ trại an toàn sinh học, có lịch sử lâu năm không dịch bệnh.
Bà con nên hỏi trại: tôm bố mẹ có SPF không, có phiếu PCR và giấy kiểm dịch của chính lô này không, có thuần theo độ mặn ao mình không, có cho tự lấy mẫu kiểm tra không. Ghi sổ lô giống và kết quả từng vụ để chọn trại cho vụ sau.
Chuẩn bị ao trước khi nhận giống
Ao phải sẵn sàng trước ngày nhận tôm theo quy trình cải tạo ao chuẩn bị thả giống; ao từng bị EHP xem xét nghiệm PCR EHP khi cải tạo ao. Khi giống về, làm theo bài cách thả tôm giống, thuần độ mặn và nhiệt độ và an toàn sinh học 30 ngày đầu. Xem thêm trang giải pháp thiếu oxy, sốc, stress và lịch chăm sóc theo ngày tuổi.
Sản phẩm Noben hỗ trợ
Hỗ trợ khâu chuẩn bị ao và thả giống, dùng theo nhãn:
- SUPER VIDAL: hỗ trợ ổn định mật độ tảo, ổn định pH khi gây màu nước trước thả; ổn định tảo dùng 50 g/3.000 m³ nước, tạt lúc nắng 9 đến 10 giờ, không dùng khi mưa.
- IODINE 99: sát trùng nguồn nước, giảm vi khuẩn, nấm, nguyên sinh động vật gây hại; chuẩn bị ao dùng 1 lít/3.000 m³ nước, tạt lúc chiều mát; sau 2 đến 3 ngày mới gây màu, cấy vi sinh.
- VITA C TẠT: vitamin C tạt xuống ao giúp chống sốc, giảm stress; trước khi thả tôm dùng 5 kg/2.000 m³ nước, tạt trước khi thả 30 phút.
- BETA 1.3: tăng sức đề kháng, tăng khả năng miễn dịch cho tôm; trộn 5 đến 10 g/kg thức ăn.
Dùng công cụ tính liều để quy đổi liều trên nhãn theo thể tích ao.
Nguồn tham khảo
- How good are your shrimp postlarvae? – Global Seafood Alliance (D. E. Jory), 2017
- P.L. size, source strong early measures of shrimp grow-out performance – Global Seafood Alliance (D. O'C. Lee), 2005
- Sound hatchery protocols enhance shrimp postlarvae quality – Global Seafood Alliance (R. Wouters và cộng sự), 2015
- Thả tôm giống và cách chăm sóc, quản lý môi trường ao nuôi – Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, 2016
- Hướng dẫn biện pháp phòng, chống một số bệnh nguy hiểm trên tôm nước lợ – Cục Thủy sản và Kiểm ngư, 2026
- QCVN 02-19:2014/BNNPTNT về cơ sở nuôi tôm nước lợ – Bộ NN&PTNT, 2014
Câu hỏi thường gặp
Tôm giống thẻ chân trắng PL mấy thì thả được?
Theo QCVN 02-19:2014/BNNPTNT, tôm thẻ giống tối thiểu PL12, dài 9 đến 11 mm. TTKNQG khuyến cáo chọn tôm dài từ 11 mm trở lên, kích cỡ đồng đều.
Tôm giống đã có phiếu PCR của trại có cần xét nghiệm lại không?
Nên xét nghiệm lại nếu có điều kiện, nhất là với WSSV, AHPND, EHP và IHHNV. Phiếu phải đúng lô, lấy mẫu gần ngày xuất, đủ khoảng 150 con mỗi lô. Tự lấy mẫu tại bể sẽ đáng tin hơn.
Test sốc formol bao nhiêu thì đạt?
Với formalin 100 đến 150 ppm, tỷ lệ sống 80 đến 100% là tốt, 60 đến 79% là chấp nhận được, dưới 60% nên loại lô (Jory, 2017). Chỉ so sánh các lô cùng tuổi vì tôm lớn luôn chịu sốc tốt hơn.
Tôm giống không có giấy kiểm dịch có nên mua không?
Không nên. QCVN 02-19:2014 yêu cầu giống thả nuôi phải có hóa đơn, giấy tờ xuất xứ và giấy chứng nhận kiểm dịch của cơ quan có thẩm quyền.
