Kỹ thuật thu hoạch và bảo quản tôm: ngưng thuốc, làm lạnh nhanh, ướp đá giữ giá bán
Các bước thu hoạch tôm thẻ giữ giá: kiểm tra trước thu, ngưng thuốc và ngưng ăn, làm lạnh nhanh bằng nước đá, ướp đá đúng cách, tránh đỏ đầu, biến đen.

Nội dung bài viết
Nuôi thành công mà thu hoạch vội, tôm bị đỏ đầu, long đầu, mềm vỏ hay biến đen thì thương lái ép giá ngay. Chất lượng tôm lúc rời ao là thứ bà con đã đầu tư cả vụ, và phần lớn hư hỏng sau thu hoạch đến từ nhiệt độ: làm lạnh chậm hoặc không đủ lạnh. Bài này hướng dẫn từng bước: kiểm tra trước thu, ngưng thuốc và ngưng cho ăn, thu bắt, làm lạnh nhanh, ướp đá và vận chuyển.
Bước 1: Kiểm tra tôm vài ngày trước khi thu
Theo Lucien-Brun (Global Seafood Alliance, 2002), việc lấy mẫu diễn ra trong 3 ngày trước thu để xác định cỡ tôm, sinh khối, tỷ lệ lột xác, dị tật, vết thương và cả mùi vị lạ (mùi bùn, mùi rong do một số loài tảo). Thường chỉ thu khi:
- Dưới 5% tôm đang lột và dưới 10% tôm mềm vỏ, phần lớn tôm ở cuối chu kỳ lột;
- Dưới 5% tôm có khuyết tật;
- Không phát hiện mùi vị lạ.
Quy trình Grofarm được Cục Thủy sản công nhận (2024) cũng yêu cầu kiểm tra tôm chắc thịt, cứng vỏ, khỏe mạnh và tránh thu trong giai đoạn tôm lột xác đồng loạt. Cách ước lượng sinh khối để báo thương lái xem bài ước lượng sinh khối tôm trong ao.
Bước 2: Ngưng thuốc và ngưng cho ăn
Ngưng thuốc, hóa chất đúng thời gian
Hướng dẫn của Cục Thủy sản và Kiểm ngư (2026) yêu cầu cơ sở nuôi tuyệt đối tuân thủ thời gian ngừng sử dụng thuốc kháng sinh, hóa chất trước thu hoạch theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc quy định của cơ quan quản lý, để dư lượng trong tôm không vượt giới hạn. Trước thu, cơ sở chế biến phối hợp với người nuôi lấy mẫu phân tích theo yêu cầu khách hàng hoặc cơ quan chức năng; tôm không được tồn dư kháng sinh cấm, hóa chất độc hại.
Việc bà con cần làm:
- Mở nhật ký ao nuôi, xem lần cuối dùng thuốc, hóa chất là ngày nào, thời gian ngưng ghi trên nhãn là bao lâu; tính ra ngày sớm nhất được thu.
- Kháng sinh chỉ được dùng khi có chẩn đoán, kháng sinh đồ, theo chỉ định cán bộ thú y, đúng danh mục được phép. Không dùng kháng sinh để phòng bệnh.
Ngưng cho ăn
- Quy trình Grofarm: ngưng cho ăn tối thiểu 6 giờ trước khi thu hoạch.
- Với tôm nguyên con xuất khẩu, Lucien-Brun (2002) mô tả việc ngưng ăn khoảng 48 đến 72 giờ để gan tụy không còn đầy thức ăn, vì gan tụy đầy làm tôm xấu và dễ bị đỏ đầu.
Thời gian ngưng ăn cụ thể nên hỏi trước yêu cầu của thương lái hoặc nhà máy.
Bước 3: Thu bắt tôm
- Chuẩn bị đủ và vệ sinh dụng cụ thu hoạch để bảo đảm an toàn thực phẩm (quy trình Grofarm).
- Hạ nước vừa phải: không quá nhanh vì dễ làm tôm lột, không quá chậm vì mất thời gian (Lucien-Brun, 2002).
- Giữ oxy: quy trình Grofarm tắt quạt khi thu nhưng vẫn để hệ thống sục khí chạy.
- Thu vào giờ mát: Lucien-Brun (2002) cho biết thu hoạch thường làm ban đêm vì nhiệt độ thấp hơn.
- Không để tôm dồn lâu trong lưới; bắt từng ít, chuyển ngay vào bể làm lạnh. Đây cũng là lúc nhặt bỏ cá, cua, rác.
- Trong lúc thu, lấy mẫu kiểm tra chất lượng định kỳ; nếu tôm lột trong lúc thu và chất lượng không đạt thì cân nhắc tạm dừng.
Bước 4: Làm lạnh nhanh (gây chết lạnh)
Đây là bước quyết định giá bán. Lucien-Brun (Global Seafood Alliance, 2016) nhấn mạnh:
- Tôm vừa vớt khỏi ao phải được nhúng ngay vào bể nước đá để hạ nhiệt.
- Nhiệt độ ở giữa thân tôm cần hạ xuống dưới 2 đến 3°C càng nhanh càng tốt.
- Đo bằng nhiệt kế, không đo bằng tay: khi trời nóng, nhúng tay vào nước 15°C vẫn thấy lạnh nhưng 15°C chưa phải là đủ lạnh. Hỗn hợp nước và đá để ngoài trời thường chỉ 9 đến 15°C.
- Cách làm phổ biến: khoảng 600 lít hỗn hợp nước đá (một nửa đá, một nửa nước) cho 400 kg tôm. Có thể pha thêm muối ăn để nước lạnh sâu hơn; lượng muối phải thử trước tại trại.
- Khuấy đều liên tục cho đến khi tôm đạt nhiệt độ mong muốn. Bồn nhiều đá chưa chắc tôm đã lạnh nếu không khuấy.
- Độ mặn nước làm lạnh khoảng 26‰ là phù hợp: mặn hơn, tôm mất nước, hụt cân; nhạt hơn, tôm hút nước, thịt bở.
- Kiểm tra nhiệt độ và chất lượng khoảng mỗi 500 kg tôm thu.
Tài liệu của FAO về dùng đá bảo quản cá cũng cho thấy nước đá sệt (đá trộn nước) làm lạnh nhanh nhất, nhanh hơn đá vụn vì đá vụn tiếp xúc với cá kém hơn.
Làm lạnh chậm dẫn đến đỏ đầu, giảm chất lượng (Lucien-Brun, 2016).
Bước 5: Ướp đá và vận chuyển
- Sau khi tôm đã lạnh, vớt ra khỏi nước rồi ướp đá. Tôm ngâm lâu trong nước sẽ hỏng nhanh, nhất là chỗ nối đầu với thân, và thân mềm do hút nước (Lucien-Brun, 2002).
- Thùng nên chứa khoảng 20 kg tôm, có lớp đá ở đáy và trên mặt, và phải thoát được nước đá tan (Lucien-Brun, 2002).
- Trong một nghiên cứu của Đại học Cần Thơ (2021), tôm sú được bảo quản với tỷ lệ tôm và nước đá 1:1, xếp một lớp đá một lớp tôm, lớp dưới cùng và trên cùng là đá, mỗi ngày bỏ nước tan và bổ sung đá. Tôm đối chứng bắt đầu biến đen, long đầu theo thời gian bảo quản; đến ngày 12 vi sinh vượt giới hạn cho phép.
- Biến đen (đốm đen) là do men trong tôm biến đổi khi có oxy; không làm tôm độc nhưng làm người mua chê (Lucien-Brun, 2016). Giữ lạnh sâu và liên tục là cách chính để làm chậm biến đen.
- Xe vận chuyển phải là dụng cụ, phương tiện chuyên dụng; vệ sinh, khử trùng xe và dụng cụ sau khi dùng để không mang mầm bệnh sang vùng nuôi khác (Cục Thủy sản và Kiểm ngư, 2026).
Sau thu hoạch: ao và hồ sơ
- Xả cạn ao để cải tạo cho vụ sau (quy trình Grofarm); nước và bùn đưa qua ao xử lý trước khi thải. Xem bài quy trình cải tạo ao.
- Ghi tổng sản lượng, cỡ tôm, giá bán vào nhật ký để tính FCR và lợi nhuận; xem bài chi phí và lợi nhuận một vụ tôm ao bạt.
Sản phẩm Noben hỗ trợ
Tôm cứng vỏ, chắc thịt lúc thu được giá hơn. Trong những tuần cuối vụ (không phải thuốc, nhưng vẫn ghi vào nhật ký), bà con có thể bổ sung khoáng theo hướng dẫn trên nhãn:
- BIO MAX: khoáng hỗ trợ cứng vỏ nhanh, tạo vỏ dày, cải thiện tình trạng lột không đều, mềm vỏ kéo dài; ổn định kiềm, độ cứng, pH.
- CAPHOTE: bổ sung khoáng chất vào thức ăn, giúp tôm hấp thụ khoáng nhanh, hỗ trợ lột xác và cứng vỏ.
Xem thêm bài khoáng giúp cứng vỏ khi thu hoạch. Cần tư vấn kế hoạch cuối vụ, bà con gọi/Zalo 0934 246 420 để kỹ thuật viên Noben hỗ trợ.
Nguồn tham khảo
- Hướng dẫn biện pháp phòng, chống một số bệnh nguy hiểm trên tôm nước lợ – Cục Thủy sản và Kiểm ngư, 2026
- Critical decisions for shrimp harvesting and packing, part 2 – Global Seafood Alliance (H. Lucien-Brun), 2016
- Harvesting head-on shrimp – Global Seafood Alliance (H. Lucien-Brun), 2002
- Giải pháp tối ưu dinh dưỡng nuôi tôm thẻ chân trắng thâm canh theo quy trình Grofarm (Phụ lục Quyết định 407/QĐ-TS-KHCN&HTQT) – Cục Thủy sản, 2024
- Ảnh hưởng của dịch chiết cây diệp hạ châu đến chất lượng tôm sú trong điều kiện bảo quản lạnh – Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ (Trần Minh Phú và ctv.), 2021
- The use of ice on small fishing vessels, chương 1: Introduction (chilling fish) – FAO, 2003
Câu hỏi thường gặp
Trước khi thu hoạch tôm nên ngưng cho ăn bao lâu?
Quy trình Grofarm ngưng ít nhất 6 giờ. Tôm nguyên con cho thị trường khó tính có nơi ngưng 48 đến 72 giờ để gan tụy không đầy thức ăn, tránh đỏ đầu. Nên hỏi yêu cầu cụ thể của người mua.
Vì sao tôm bị đỏ đầu sau thu hoạch?
Nguyên nhân thường gặp là làm lạnh chậm hoặc không đủ lạnh, và gan tụy còn đầy thức ăn khi thu. Nhúng tôm ngay vào nước đá, đo nhiệt độ bằng nhiệt kế để thân tôm xuống dưới 2 đến 3°C.
Ướp tôm với đá theo tỷ lệ bao nhiêu?
Một nghiên cứu của Đại học Cần Thơ dùng tỷ lệ tôm và đá 1:1, xếp xen lớp, đá ở dưới cùng và trên cùng, bỏ nước tan và thêm đá hằng ngày. Khi làm lạnh ban đầu, có trại dùng 600 lít nước đá sệt cho 400 kg tôm.
Có cần ngưng men vi sinh, khoáng trước thu hoạch không?
Thời gian ngưng bắt buộc áp dụng cho thuốc và hóa chất theo nhãn, theo quy định. Với các sản phẩm khác, bà con đọc nhãn và hỏi yêu cầu của người mua, đồng thời ghi đầy đủ vào nhật ký.