Virus DIV1 (virus ánh kim) trên tôm: những điều đã biết và cách phòng chủ động
DIV1 là virus mới gây chết tôm thẻ, tôm càng xanh ở Trung Quốc; Việt Nam chưa ghi nhận lưu hành. Bài tóm tắt dấu hiệu, đường lây và cách phòng chủ động.

Nội dung bài viết
DIV1 (decapod iridescent virus 1, tạm gọi là virus ánh kim hay virus óng ánh) là virus mới, đã gây thiệt hại lớn cho nghề nuôi tôm ở Trung Quốc. Tin tốt là một nghiên cứu giám sát với 3.531 mẫu chưa phát hiện DIV1 lưu hành ở Việt Nam. Tuy vậy bệnh do virus, không có thuốc đặc hiệu, nên bà con cần biết sớm để phòng từ con giống, thức ăn tươi sống và nguồn nước.
DIV1 là virus gì?
Theo Sổ tay chẩn đoán của WOAH (2024), DIV1 là virus DNA sợi đôi có màng bao, kích thước 150 đến 158 nm, thuộc họ Iridoviridae. Hai chủng từng được đặt tên riêng là CQIV (trên tôm càng đỏ) và SHIV (trên tôm thẻ) nay được xếp chung vào loài DIV1.
Công văn 3359/BNN-TY của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2020) cho biết:
- Virus được phát hiện lần đầu năm 2014 tại Trung Quốc: trên tôm càng đỏ ở Phúc Kiến, tôm thẻ ở Chiết Giang và tôm càng xanh ở một số tỉnh.
- Tháng 2 năm 2020, bệnh xuất hiện trở lại ở Quảng Đông, ảnh hưởng khoảng một phần tư diện tích nuôi tôm của tỉnh này.
- Virus lây nhiễm cho tôm ở mọi giai đoạn sinh trưởng, trên cả tôm biển, tôm nước lợ và tôm nước ngọt.
Những loài nào nhiễm DIV1?
WOAH (2024) liệt kê các loài đủ tiêu chí cảm nhiễm:
| Nhóm | Loài |
|---|---|
| Tôm he | Tôm thẻ chân trắng, tôm he Nhật Bản |
| Họ tôm càng | Tôm càng xanh, tôm càng sông (M. nipponense), tôm gai |
| Tôm hùm đất | Tôm càng đỏ, tôm hùm đất (P. clarkii) |
| Cua ghẹ | Ghẹ (Portunus trituberculatus) |
Tôm sú và tôm nương có bằng chứng chưa đầy đủ. WOAH ghi nhận DIV1 được phát hiện ở tôm sú hoang không có dấu hiệu bệnh, cua hoang trong mương thoát nước và tôm tạp trong ao bệnh; ghẹ có thể nhiễm không biểu hiện. Nghĩa là giáp xác hoang quanh ao có thể là nguồn mang virus.
Dấu hiệu tôm nhiễm DIV1
Theo WOAH (2024):
- Tôm thẻ: thân đỏ, gan tụy trắng và teo, vỏ mềm, dạ dày và ruột rỗng.
- Tôm càng xanh: vùng gốc chủy chuyển trắng (vì vậy còn gọi là bệnh "đầu trắng"), gan tụy teo.
- Tỷ lệ chết có thể 80 đến 100% khi nhiễm tự nhiên, chủ yếu ghi nhận ở tôm lớn.
WOAH cũng lưu ý các dấu hiệu này không phải lúc nào cũng đặc trưng, dễ nhầm với bệnh gan tụy hoặc bệnh khác. Muốn biết chắc phải xét nghiệm, trong đó real-time PCR được WOAH đánh giá phù hợp nhất cho cả giám sát và chẩn đoán. Tôm dài 4 đến 7 cm cho tỷ lệ phát hiện cao nhất; mẫu tốt gồm mang, chân bơi, chân bò, cơ quan lympho.
DIV1 lây lan như thế nào?
- Qua đường miệng và nước nhiễm virus là đường lây ngang chính được nêu (WOAH, 2024).
- Giun nhiều tơ, loại thức ăn tươi cho tôm bố mẹ, cũng bị nhiễm và có khả năng làm lây virus (Bộ NN&PTNT, 2020).
- Nuôi ghép với các loài giáp xác khác làm tăng nguy cơ do lây chéo giữa các loài (WOAH, 2024).
- Nhiệt độ: trong khảo sát 2017 đến 2018, DIV1 được phát hiện ở tôm nuôi trong khoảng 16 đến 32°C, không phát hiện ở nhiệt độ trên 32°C (WOAH, 2024).
Từ đặc điểm nhiệt độ này, bà con nên cảnh giác hơn vào mùa nước mát, đặc biệt các tỉnh phía Bắc.
Tình hình DIV1 ở Việt Nam
Khi ban hành Công văn 3359 (năm 2020), Bộ NN&PTNT ghi nhận chưa có thông tin về bệnh do DIV1 ở Việt Nam, nhưng đề nghị các tỉnh biên giới phía Bắc kiểm soát chặt, xử lý nghiêm việc nhập lậu, vận chuyển trái phép tôm giống, tôm thương phẩm và thức ăn tươi sống cho thủy sản qua biên giới.
Nghiên cứu đăng trên Tạp chí Khoa học kỹ thuật Thú y (tập 31, số 1, năm 2024) đã thu 3.531 mẫu: tôm từ hộ ương, nuôi; giun nhiều tơ; giáp xác tự nhiên; tôm kiểm dịch nhập khẩu và tôm nghi bệnh. 100% số mẫu âm tính với DIV1. Nhóm tác giả kết luận trong phạm vi, đối tượng và thời gian nghiên cứu, chưa phát hiện DIV1 lưu hành ở Việt Nam.
Đây là kết quả trong phạm vi nghiên cứu, không có nghĩa nguy cơ bằng không. Bà con cần theo dõi thông báo của cơ quan thú y địa phương.
Cách phòng DIV1 chủ động
WOAH (2024) cho biết hiện chưa có vắc-xin, chưa có thuốc, chưa có chất kích thích miễn dịch và chưa có dòng tôm kháng được chứng minh với DIV1. Phòng bệnh dựa vào an toàn sinh học:
- Chỉ mua giống có nguồn gốc rõ ràng, đã kiểm dịch. Tuyệt đối không mua tôm giống nhập lậu, trôi nổi. WOAH khuyến nghị xét nghiệm PCR tôm bố mẹ và ấu trùng.
- Kiểm soát thức ăn tươi sống: giun nhiều tơ và thức ăn tươi cho tôm bố mẹ cần xét nghiệm PCR trước khi dùng (WOAH, 2024).
- Không nuôi ghép tôm với giáp xác khác như tôm hùm đất, tôm càng, cua ghẹ trong cùng hệ thống.
- Khử trùng nước cấp và dụng cụ nuôi, rào chắn cua còng và giáp xác hoang; dụng cụ riêng cho từng ao.
- Mật độ thả hợp lý, tránh để tôm stress kéo dài.
- Khai báo ngay khi tôm chết bất thường không rõ nguyên nhân: trong 48 giờ ở vùng đồng bằng, 72 giờ ở vùng sâu, vùng xa (Cục Thủy sản và Kiểm ngư, 2026).
Cách bố trí ao lắng, ao chứa, rào chắn có ở bài an toàn sinh học: ao lắng, ao chứa, rào chắn; cách chọn giống ở bài chọn tôm giống và kiểm tra PCR.
Sản phẩm Noben hỗ trợ
Các sản phẩm sau không có tác dụng với virus DIV1 trong tôm, chỉ hỗ trợ làm sạch nguồn nước và giảm stress:
- IODINE 99 hoặc SUPER AQUA 80: sát trùng nguồn nước, giúp giảm vi khuẩn, nấm, nguyên sinh động vật gây hại trong nước.
- NB C SORMIN: bổ sung vitamin và khoáng, hỗ trợ chống sốc, giảm stress khi môi trường ao thay đổi.
Bà con cần tư vấn quy trình sát trùng nước cấp có thể gọi/Zalo 0934 246 420 để kỹ thuật viên Noben hỗ trợ.
Nguồn tham khảo
- Infection with decapod iridescent virus 1 (Chương 2.2.3, Sổ tay chẩn đoán động vật thủy sản) – WOAH, 2024
- Công văn 3359/BNN-TY về tăng cường quản lý thủy sản vận chuyển qua biên giới – Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2020
- Nghiên cứu về sự lưu hành của virus DIV1 gây bệnh trên tôm nuôi tại Việt Nam – Tạp chí Khoa học kỹ thuật Thú y, 2024
- Hướng dẫn biện pháp phòng, chống một số bệnh nguy hiểm trên tôm nước lợ – Cục Thủy sản và Kiểm ngư, 2026
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam đã có dịch DIV1 chưa?
Theo nghiên cứu giám sát đăng năm 2024 (xuất bản 2025) với 3.531 mẫu, chưa phát hiện DIV1 lưu hành ở Việt Nam trong phạm vi nghiên cứu. Bà con nên theo dõi thông tin mới từ cơ quan thú y.
Gan tụy trắng, teo có phải là DIV1?
Không thể kết luận bằng mắt. Gan tụy trắng, teo gặp ở nhiều bệnh như hoại tử gan tụy cấp, vi bào tử trùng. Cần xét nghiệm PCR để phân biệt. Xem thêm bài tôm bị teo gan, gan trắng.
Nuôi tôm thẻ chung với tôm càng xanh có sao không?
WOAH khuyến cáo tránh nuôi ghép các loài giáp xác khác nhau vì làm tăng nguy cơ lây chéo DIV1. Tôm càng xanh cũng là loài cảm nhiễm.
Có nên tăng nhiệt độ nước để diệt DIV1?
Không nên tự làm. Việc xử lý nhiệt mới chỉ là thí nghiệm trên tôm trong phòng thí nghiệm, không phải biện pháp áp dụng cho ao nuôi.