Nhà máy đạt ISO 9001:2015 tại Củ Chi. Kỹ thuật viên tư vấn miễn phí cho từng ao.

Kỹ thuật nuôi

Mô hình tôm – rừng ngập mặn: vận hành vuông nuôi, thả giống và chứng nhận sinh thái

Mô hình tôm rừng nuôi tôm dưới tán rừng ngập mặn, dựa vào thức ăn tự nhiên. Bài nêu tỷ lệ rừng, lấy nước theo con nước, mật độ thả và chứng nhận sinh thái.

Mô hình tôm – rừng ngập mặn: vận hành vuông nuôi, thả giống và chứng nhận sinh thái
Nội dung bài viết
  1. Mô hình tôm – rừng là gì?
  2. Tỷ lệ rừng và mặt nước: phải tuân thủ
  3. Vận hành vuông tôm – rừng
  4. Năng suất: thực tế và thách thức
  5. Chứng nhận tôm sinh thái: yêu cầu chính
  6. Về sản phẩm hỗ trợ
  7. Nguồn tham khảo
  8. Câu hỏi thường gặp

Mô hình tôm – rừng nuôi tôm (thường kèm cua, cá) trong mương xen giữa rừng ngập mặn, tôm sống chủ yếu nhờ thức ăn tự nhiên dưới tán rừng, gần như không dùng thức ăn công nghiệp hay hóa chất. Năng suất thấp nhưng chi phí thấp và có thể đạt chứng nhận sinh thái. Bài này giúp bà con hiểu cách vận hành vuông tôm – rừng, mật độ thả bổ sung, giữ tỷ lệ rừng và những yêu cầu chính khi tham gia chứng nhận.

Mô hình tôm – rừng là gì?

Theo ĐH Cần Thơ (Nguyễn Hồng Tín và cộng sự, 2022), tôm – rừng phổ biến ở Ngọc Hiển (Cà Mau) và Duyên Hải (Trà Vinh). Có hai dạng chính:

  • Tôm – rừng bao: rừng ở giữa, mương nuôi bao quanh.
  • Tôm – rừng líp: rừng trồng trên các líp (bờ) xen kẽ với mương nuôi; dạng này dễ quản lý, kiểm soát hơn và nghiên cứu ghi nhận hiệu quả đồng vốn cao hơn rừng bao.

Ngoài tôm, nông hộ thả kèm cua, thu thêm cá, tôm tự nhiên và gỗ rừng; Nhà nước hỗ trợ chi phí giữ rừng.

Tỷ lệ rừng và mặt nước: phải tuân thủ

Nghị định 156/2018/NĐ-CP quy định với rừng ngập mặn kết hợp sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp, diện tích có rừng của lô rừng phải đảm bảo ít nhất 60% (theo Nguyễn Hồng Tín và cộng sự, 2022). Thực tế khảo sát lại cho thấy diện tích mặt nước chiếm 63 đến 70% tổng diện tích giao khoán, tức tỷ lệ rừng đã giảm do bờ, líp bị sạt lở ra ao nuôi qua nhiều năm.

Giữ đủ rừng không chỉ là nghĩa vụ pháp lý. Nghiên cứu theo dõi 9 đầm tôm – rừng ở Cà Mau trong 12 tháng (Trần Trung Giang và cộng sự, ĐH Cần Thơ, 2024) cũng ghi nhận diện tích rừng trong đầm ảnh hưởng tới hàm lượng đạm tổng, lân tổng và tảo trong nước.

Vận hành vuông tôm – rừng

Lấy nước và thu hoạch theo con nước

Tôm – rừng là mô hình quảng canh: mở cống lấy nước, xả nước theo thủy triều. Sau khi thả đợt đầu khoảng 3 tháng, nông dân bắt đầu thu tôm, cua theo con nước và thả bù giống mới (Nguyễn Hồng Tín và cộng sự, 2022).

Chất lượng nước trong đầm tôm – rừng ở Cà Mau nhìn chung phù hợp cho tôm, cua: độ mặn trung bình 27,8‰ (dao động 15,7 đến 34‰), đạm và lân hòa tan thấp, H₂S thấp. Tuy nhiên nước biến động mạnh trong mùa mưa (tháng 6 đến tháng 9) và hàm lượng chất rắn lơ lửng (TSS) khá cao, cần chú ý khi lấy nước vào, nhất là lúc thả giống (Trần Trung Giang và cộng sự, 2024).

Cải tạo trước vụ

Trước vụ mới, nông dân nạo vét kênh mương, rửa phèn; diệt cá tạp bằng rễ cây thuốc cá (chứa saponin), loại này chỉ gây độc cho cá, không độc cho tôm, cua (Nguyễn Hồng Tín và cộng sự, 2022). Kỹ thuật phơi, cải tạo đáy theo hướng tự nhiên xem bài phơi ao, cho ao nghỉ giữa các vụ.

Thả giống bổ sung

Nguồn giống tự nhiên theo con nước ngày càng cạn nên thả giống bổ sung được khuyến cáo. Khảo sát cho thấy mật độ thả trung bình 3 đến 4 con/m², cao nhất 5 con/m² (Nguyễn Hồng Tín và cộng sự, 2022). Trung tâm Khuyến nông Cà Mau (2019) hướng dẫn ương tôm 20 đến 30 ngày rồi mới thả ra vuông, với mật độ khoảng 3 con/m² cho tôm – rừng.

Chọn giống có nguồn gốc rõ ràng, đã kiểm dịch, xét nghiệm PCR âm tính với bệnh nguy hiểm; xem cách chọn tôm giống, kiểm tra PCR.

Thức ăn

Tôm – rừng chủ yếu dựa vào thức ăn tự nhiên trong vuông. Một số hộ bổ sung ốc, hến, nhuyễn thể theo con nước hoặc dùng làm mồi để thu tỉa, và chỉ bổ sung khi tỷ lệ sống cao (Nguyễn Hồng Tín và cộng sự, 2022).

Năng suất: thực tế và thách thức

Nông dân ở cả Cà Mau và Trà Vinh phản ánh năng suất tôm đã giảm trong 3 đến 5 năm trước thời điểm khảo sát: trước đây khoảng 150 đến 180 kg/ha/năm, nay còn khoảng 80 đến 100 kg/ha/năm. Các điểm yếu được nêu: thiết kế vuông chưa phù hợp (mực nước thấp), bùn lắng đáy nhanh, kỹ thuật còn hạn chế, hạ tầng kém, giống kém chất lượng, dịch bệnh và biến đổi khí hậu.

Nghiên cứu xác định 5 yếu tố ảnh hưởng rõ đến lợi nhuận: liên kết sản xuất, lượng tôm giống thả, lượng cua thả, kích cỡ cua thả và kinh nghiệm người nuôi (Nguyễn Hồng Tín và cộng sự, 2022).

Chứng nhận tôm sinh thái: yêu cầu chính

Naturland (hữu cơ)

Naturland là tổ chức nông nghiệp hữu cơ của Đức, đã chứng nhận tôm – rừng ở Cà Mau. Theo tài liệu Naturland (2008), nguyên tắc nuôi hữu cơ gồm bảo vệ và phục hồi rừng ngập mặn: trong một dự án 21 trang trại, diện tích rừng cần phục hồi được đặt bằng khoảng một nửa diện tích rừng ngập mặn ban đầu, và đã đạt khoảng 91% mục tiêu.

Nông hộ tham gia dự án ở Cà Mau được tập huấn quản lý rác thải, bảo vệ rừng và nuôi không dùng thức ăn công nghiệp, không dùng hóa chất; đổi lại tôm đạt chứng nhận có thể bán cao hơn khoảng 5 đến 10% (VASEP, 2016).

ASC

Tiêu chuẩn tôm ASC cấm phá rừng ngập mặn (trừ một số hạng mục hạ tầng rất cụ thể như trạm bơm); trại xây trước năm 1999 có phá rừng phải phục hồi ít nhất 50% diện tích bị ảnh hưởng; trại phải giữ vùng đệm với biển và sông (ASC, 2024). Các yêu cầu chung của ASC, VietGAP, hữu cơ có ở bài nuôi tôm hướng hữu cơ và các chứng nhận.

Nhìn thẳng vào hạn chế của chứng nhận

Các nhà nghiên cứu cảnh báo chứng nhận không tự động mang lại lợi ích. Nghiên cứu của Đại học Wageningen (Trần Thị Thu Hà và cộng sự, 2012) chỉ ra ba điều kiện để chứng nhận thực sự giúp bảo vệ vùng ven biển: người nuôi hiểu và đồng thuận về quản lý bền vững, chia sẻ lợi ích công bằng trong chuỗi giá trị, và việc đánh giá phải minh bạch. Nhóm tác giả đề nghị xem người nuôi là đối tác, với sự vào cuộc của chính quyền địa phương.

Trước khi tham gia, bà con nên tìm hiểu kỹ hợp đồng bao tiêu, giá cộng thêm và chi phí tuân thủ.

Về sản phẩm hỗ trợ

Tôm – rừng, nhất là khi tham gia chứng nhận hữu cơ, hạn chế tối đa vật tư đầu vào; sản phẩm muốn dùng phải nằm trong danh mục tổ chức chứng nhận cho phép, nên bài này không giới thiệu sản phẩm cụ thể. Khi vuông gặp vấn đề như phèn ở mương mới đào, bà con gọi/Zalo 0934 246 420 để kỹ thuật viên Noben tư vấn phù hợp với quy định chứng nhận.

Nguồn tham khảo

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ rừng tối thiểu trong mô hình tôm – rừng là bao nhiêu?

Theo Nghị định 156/2018/NĐ-CP (dẫn theo nghiên cứu của ĐH Cần Thơ), lô rừng ngập mặn kết hợp sản xuất phải giữ diện tích có rừng ít nhất 60%. Các tổ chức chứng nhận có thể có yêu cầu riêng về phục hồi rừng.

Thả tôm mật độ bao nhiêu trong vuông tôm – rừng?

Khảo sát ở Cà Mau, Trà Vinh cho thấy bà con thả trung bình 3 đến 4 con/m², tối đa 5 con/m². Khuyến nông Cà Mau khuyến cáo ương 20 đến 30 ngày rồi thả khoảng 3 con/m².

Vì sao năng suất tôm – rừng giảm?

Nông dân cho biết do giống tự nhiên cạn kiệt, giống thả chất lượng chưa đều, bùn lắng nhanh, mực nước vuông thấp và thời tiết thất thường. Nạo vét định kỳ, ương giống trước khi thả và nuôi kết hợp cua giúp cải thiện hiệu quả.

Bài viết liên quan

Tất cả kiến thức nuôi tôm