Vòng đời và đặc điểm sinh học tôm thẻ chân trắng: hiểu tôm để nuôi đúng
Vòng đời tôm thẻ chân trắng từ trứng, ấu trùng, postlarvae đến trưởng thành; đặc điểm sinh học về độ mặn, nhiệt độ, thức ăn, lột xác và ý nghĩa với người nuôi.

Nội dung bài viết
Tôm thẻ chân trắng (Penaeus vannamei, còn gọi Litopenaeus vannamei) là đối tượng nuôi chủ lực ở Việt Nam. Nhiều việc kỹ thuật hằng ngày như thuần độ mặn, cho ăn, đánh khoáng hay chọn ngày thu hoạch đều xuất phát từ đặc điểm sinh học của con tôm. Bài này giúp bà con nắm vòng đời tôm thẻ từ trứng đến trưởng thành và hiểu vì sao mỗi đặc điểm sinh học lại dẫn đến một việc cần làm trong ao.
Tôm thẻ chân trắng từ đâu đến?
Theo hồ sơ loài của FAO, tôm thẻ chân trắng có nguồn gốc ở bờ biển phía Đông Thái Bình Dương, từ Mexico xuống đến Peru, nơi nước thường ấm trên 20°C quanh năm. Tôm trưởng thành sống và đẻ ở biển khơi, còn tôm con di cư vào vùng cửa sông, đầm phá, rừng ngập mặn để lớn lên.
Nuôi thương mại bắt đầu ở châu Mỹ từ cuối thập niên 1970. Sau đó các chương trình thuần hóa, chọn giống tạo ra dòng tôm sạch bệnh (SPF) và kháng bệnh (SPR), giúp loài này phát triển mạnh ở châu Á. Với người nuôi, điều này có nghĩa: chất lượng con giống phụ thuộc rất lớn vào tôm bố mẹ và trại giống, nên chọn giống có nguồn gốc rõ ràng, xét nghiệm PCR là bước bắt buộc (xem cách chọn tôm giống thẻ tốt).
Vòng đời tôm thẻ chân trắng qua từng giai đoạn
FAO mô tả vòng đời tôm thẻ như sau:
| Giai đoạn | Đặc điểm chính |
|---|---|
| Trứng | Tôm mẹ 30 đến 45 g đẻ 100.000 đến 250.000 trứng, đường kính khoảng 0,22 mm; trứng nở sau khoảng 16 giờ |
| Nauplius (6 giai đoạn phụ) | Bơi từng đợt, hướng về ánh sáng, chưa ăn, sống nhờ noãn hoàng |
| Zoea/protozoea (3 giai đoạn phụ) | Sống trôi nổi, bắt đầu ăn tảo và động vật phù du |
| Mysis (3 giai đoạn phụ) | Vẫn sống trôi nổi, ăn tảo và động vật phù du, được dòng triều đưa dần vào bờ |
| Postlarvae (PL) | Khoảng 5 ngày sau khi thành PL, tôm chuyển xuống sống đáy, ăn mùn bã, giun, động vật nhỏ |
| Tôm con, tôm lớn | Sống vùng ven bờ, lớn dần qua nhiều lần lột xác |
| Trưởng thành | Con đực thành thục từ khoảng 20 g, con cái từ khoảng 28 g, lúc 6 đến 7 tháng tuổi |
Trong trại giống, FAO ghi nhận từ lúc nở đến PL12 mất khoảng 21 ngày, tỷ lệ sống đến PL10 đến 12 trung bình nên trên 60%. Phần lớn trại nuôi thả thẳng PL10 đến 12 xuống ao; một số nơi ương thêm 1 đến 5 tuần trước khi thả.
Ý nghĩa với người nuôi
- PL là "tôm sống đáy": từ khi xuống ao, tôm kiếm ăn chủ yếu ở đáy, nên chất lượng đáy ao ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe tôm (xem bùn đáy ao tôm và khí độc).
- Tôm nhỏ cần thức ăn tự nhiên: ở giai đoạn đầu, tảo và sinh vật phù du là nguồn thức ăn bổ sung quan trọng, đó là lý do phải gây màu nước trước khi thả (xem cách gây màu nước).
- Ao nuôi thương phẩm không có giai đoạn sinh sản: tôm thu hoạch thường còn nhỏ hơn cỡ thành thục, nên mọi nỗ lực tập trung vào tăng trưởng và tỷ lệ sống.
Đặc điểm sinh học quan trọng cần biết
Hình dạng và tốc độ lớn
FAO mô tả tôm thẻ có màu trắng trong, nhưng màu có thể thay đổi theo nền đáy, thức ăn và độ đục của nước. Cỡ tối đa khoảng 23 cm; con cái thường lớn nhanh hơn con đực. Vì thế trong cùng một ao, chênh lệch cỡ ở mức vừa phải là bình thường; lệch cỡ quá lớn mới là dấu hiệu cần xem lại (xem tôm chậm lớn, lệch cỡ).
Rộng muối nhưng không thích thay đổi đột ngột
Tôm thẻ là loài rộng muối. Theo Nunes và cộng sự (Global Seafood Alliance, 2009), độ mặn lý tưởng để nuôi khoảng 20‰, gần điểm đẳng trương khoảng 24‰ của loài; khả năng chịu mặn giảm khi trên 40‰. Quy chuẩn QCVN 02-19:2014/BNNPTNT (theo trích dẫn của Tạp chí Đại học Cần Thơ, 2018) ghi khoảng độ mặn phù hợp cho nuôi tôm là 5 đến 35‰. Điểm cần nhớ: tôm chịu được khoảng rộng, nhưng phải thay đổi từ từ. Chi tiết có ở bài độ mặn và ảnh hưởng đến tôm thẻ.
Ưa nước ấm
Loài này vốn sống ở vùng nước ấm. Quy chuẩn QCVN 02-19:2014 (theo trích dẫn trên) ghi nhiệt độ nước cấp phù hợp cho nuôi tôm là 18 đến 33°C. Nước lạnh làm tôm ăn kém, chậm lớn; nước quá nóng làm thiếu oxy (xem nuôi tôm mùa nắng nóng).
Nhu cầu đạm thấp hơn tôm sú
FAO cho biết tôm thẻ cần thức ăn có đạm khoảng 18 đến 35%, thấp hơn tôm sú (36 đến 42%), và tận dụng tốt thức ăn tự nhiên trong ao kể cả khi nuôi thâm canh. Hướng dẫn kỹ thuật nuôi ao đất của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia khuyến cáo dùng thức ăn có đạm 32 đến 38%. Nhờ vậy hệ số thức ăn của tôm thẻ thường thấp; xem thêm FCR là gì, cách tính.
Lớn lên bằng lột xác
Tôm có vỏ cứng nên không lớn liên tục mà lớn theo từng lần lột xác. Theo Zilli và cộng sự (Global Seafood Alliance, 2003), tôm he lột xác cách nhau vài ngày đến vài tuần, chu kỳ chia thành 6 giai đoạn, và việc tuột vỏ thường diễn ra ban đêm trong chưa đầy một phút. Sau lột, vỏ mềm, tôm yếu và dễ bị tấn công. Chi tiết có ở bài quá trình lột xác của tôm.
Mật độ, mô hình nuôi và năng suất tham khảo
FAO tổng hợp các mô hình nuôi tôm thẻ trên thế giới:
| Mô hình | Mật độ thả (PL/m²) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Quảng canh | 4 đến 10 | Chủ yếu dựa vào thức ăn tự nhiên |
| Bán thâm canh | 10 đến 30 | Có thay nước, cho ăn 2 đến 3 lần/ngày |
| Thâm canh | 60 đến 300 | Sục khí mạnh, cho ăn 4 đến 5 lần/ngày, FCR 1,4 đến 1,8 |
Mật độ càng cao thì càng phụ thuộc vào quạt khí, quản lý thức ăn và đáy ao. Bà con ao bạt mật độ cao có thể tham khảo bài kỹ thuật nuôi tôm thẻ ao lót bạt mật độ cao.
Từ sinh học đến việc làm hằng ngày
Tóm lại các việc kỹ thuật chính và lý do sinh học phía sau:
- Thuần độ mặn, nhiệt độ khi thả giống: vì tôm không chịu thay đổi đột ngột. Xem cách thả tôm giống.
- Gây màu nước trước khi thả: vì PL cần thức ăn tự nhiên.
- Giữ đáy sạch, oxy đủ ở tầng đáy: vì tôm sống và kiếm ăn ở đáy.
- Cho ăn theo nhá, không dư: vì thức ăn dư làm bẩn đáy và nước.
- Giữ kiềm, khoáng ổn định: vì tôm cần khoáng để cứng vỏ sau mỗi lần lột.
- Thu hoạch khi tôm cứng vỏ: hướng dẫn của Khuyến nông Quốc gia khuyên thu tốt nhất sau khi tôm lột xác 5 đến 7 ngày.
Khi môi trường ao thay đổi (mưa, nắng gắt, sau thay nước), bà con có thể dùng NB C SORMIN để bổ sung vitamin, khoáng, hỗ trợ chống sốc, giảm stress cho tôm. TOP WEIGH bổ sung acid amin, vitamin và khoáng, giúp tôm lột xác đúng chu kỳ, nhanh lớn. Liều dùng theo nhãn; xem lịch chăm sóc theo ngày tuổi để chủ động từng giai đoạn.
Nguồn tham khảo
- Cultured Aquatic Species Information Programme: Penaeus vannamei – FAO
- Researchers capture images for practical molt stage analysis in shrimp – Global Seafood Alliance (L. Zilli và cộng sự), 2003
- Fatty acids in feeds improve growth, lipid profiles of white shrimp farmed at high salinity – Global Seafood Alliance (A. J. P. Nunes và cộng sự), 2009
- Phân vùng chất lượng nước nuôi trồng thủy sản ở đầm Cầu Hai (trích dẫn QCVN 02-19:2014/BNNPTNT) – Tạp chí Khoa học Trường Đại học Cần Thơ, 2018
- Kỹ thuật nuôi tôm thẻ chân trắng trong ao đất – Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, 2015
Câu hỏi thường gặp
Tôm thẻ chân trắng sống được ở nước ngọt không?
Tôm thẻ là loài rộng muối và có thể nuôi ở độ mặn rất thấp nếu được thuần từ từ. Tuy nhiên nước quá ngọt dễ thiếu khoáng như kali, magie, canxi, nên cần bổ sung khoáng phù hợp. Xem bài khoáng cho tôm nuôi độ mặn thấp.
PL10, PL12 nghĩa là gì?
PL là viết tắt của postlarvae (hậu ấu trùng), con số chỉ số ngày kể từ khi tôm biến thái thành PL. FAO ghi nhận từ lúc trứng nở đến PL12 mất khoảng 21 ngày, và phần lớn trại nuôi thả PL10 đến 12.
Vì sao tôm cái thường to hơn tôm đực?
Đây là đặc điểm sinh học của loài: FAO ghi nhận con cái thường lớn nhanh hơn và đạt cỡ lớn hơn con đực. Vì vậy trong ao luôn có một mức chênh lệch cỡ tự nhiên.
Tôm thẻ có cần ăn thức ăn đạm cao như tôm sú không?
Không cần cao bằng. Theo FAO, tôm thẻ cần đạm thấp hơn tôm sú; khuyến nông khuyên dùng thức ăn đạm 32 đến 38% cho ao đất. Quan trọng hơn là chọn thức ăn có nguồn gốc rõ ràng và cho ăn đúng lượng.